Evsel Atıklar ve Geri Dönüşüm

Evsel Atık ve Çöp Kavramı

Ev, okul ve iş yeri gibi yaşam alanlarında kullanım sonucu ihtiyaç kalmayan maddelere evsel atık denir. Tüketilen maddelerin geride kalan kısımları evsel atıkların temel kaynağını oluşturur.

Kullanım dışı kalan evsel atıklardan geri dönüştürülemeyen ve hiçbir şekilde kullanılamayan kısma ise çöp denir. Bu nedenle her atık madde doğrudan çöp olarak kabul edilmez.

Katı ve Sıvı Atıklar

Evsel atıklar fiziksel özelliklerine göre katı ve sıvı atıklar olmak üzere iki grupta incelenir. Deterjanlı sular ve kullanılmış kızartmalık yağlar sıvı atık grubuna girer.

Plastik kaplar, cam şişeler, metaller, kâğıtlar, kumaş parçaları ve mutfaktan çıkan bozuk besin artıkları ise katı atıklar sınıfında yer alır. Katı atıkların büyük kısmı türlerine göre ayrıştırıldığında yeniden ekonomik değer kazanır.

Ayrıştırılabilen ve Ayrıştırılamayan Maddeler

Plastik şişeler, metal içecek kutuları, cam kavanozlar, kitaplar ve karton koliler geri dönüşüm kutularına atılabilen katı atıklardır. Bu malzemeler türlerine uygun kutularda biriktirilmelidir.

Yağlanmış kâğıt, kâğıt havlu, tuvalet kâğıdı, karbon kâğıdı, duvar kâğıdı, mumlu kâğıt ve yapıştırma bantları geri dönüştürülemez. Ayrıca kömür külü, boya kutuları, deodorantlar ve motor yağı ambalajları da normal geri dönüşüm kutularına konulmaz.

Özel Toplama Gerektiren Atıklar

Kullanılmış pillerin yapısında zehirli ve ağır kimyasal maddeler yer alır. Toprağın ve yer altı sularının zehirlenmesini önlemek için piller mutlaka atık pil kutularında toplanmalıdır.

Kızartma sonrasında kalan bitkisel yağlar lavabolara döküldüğünde temiz içme suyu kaynaklarını kirletir. Bu yağlar sızdırmaz kaplarda biriktirilerek atık yağ toplama kumbaralarına verilmelidir.

Hastane ve sağlık ocaklarında oluşan tıbbi atıklar ise insan sağlığı açısından tehlikelidir. Tıbbi atıklar diğer evsel atıklardan tamamen ayrı özel alanlarda biriktirilir ve uzmanlarca imha edilir.

Geri Dönüşüm ve Sembolü

Yeniden değerlendirilme imkânı bulunan atıkların çeşitli işlemlerden geçirilerek ham madde şeklinde imalat sürecine sokulmasına geri dönüşüm denir. Bu işlem doğal kaynakların hızla tükenmesini engeller.

Geri dönüşüm bilincini yaymak için birbirini takip eden üç oktan oluşan evrensel bir sembol kullanılır. Bu sembol matematikçi August Ferdinand Möbius tarafından tanımlanan Möbius şeridinden ilham alınarak tasarlanmıştır.

Yeniden Kullanım, İleri Dönüşüm ve Geri Kazanım

Atık maddelerin hiçbir kimyasal işlemden geçirilmeden, üretildikleri amaçla tekrar kullanılmasına yeniden kullanım adı verilir. Kullanılmış yoğurt kaplarının saksı yapılması veya cam kavanozların saklama kabı olarak kullanılması buna örnektir.

Atık maddelerin dönüştürülerek ilk durumundan çok daha yüksek değere sahip yeni bir ürüne çevrilmesine ileri dönüşüm denir. Eski kot pantolonlardan fırın eldiveni veya kumaş artıklarından saf pamuk elde edilmesi ileri dönüşümdür.

Atık malzemelerin fiziksel veya kimyasal yöntemlerle ikincil ham maddeye çevrilerek yeniden üretim zincirine katılması işlemi ise geri kazanım olarak adlandırılır.

Geri Dönüşümün Sağladığı Tasarruf

Atıkların geri kazanılması ham madde ve enerji tasarrufunda kritik rol oynar. Biner ton atık toplandığında malzemeler arasında en yüksek enerji tasarrufu plastiklerin geri dönüştürülmesiyle elde edilir.

Bin ton plastik geri dönüştürüldüğünde 16.300 varil petrol ve 5.774.000 kWh enerji tasarrufu sağlanır. Bin ton kâğıdın geri dönüştürülmesi ise 17.000 ağacın kesilmesini önler.

Yılda 32 milyon ton atığın geri dönüştürülmesi sayesinde 42 milyon ağaç kurtarılır ve milyarlarca lira katma değer üretilir.

Sıfır Atık Yaklaşımı

İsrafın önlenmesini, doğal kaynakların verimli kullanılmasını ve atık miktarının en aza indirilmesini temel alan yaşam modeline sıfır atık denir. Bu sistemde atıkların düzenli toplanması ve değerlendirilmesi amaçlanır.

Sıfır atık yaklaşımının ilk ve en kritik adımı ihtiyaç dışı tüketimin azaltılmasıdır. Tüketim azaldığında doğrudan ortaya çıkacak atık miktarı da azalır.

Kültürümüzde ekmek ve su gibi temel ihtiyaç maddelerinin israf edilmemesi ile çevre temizliği daima öğütlenen erdemlerdendir. Geçmiş düşünürlerden Mevlana ve İbni Haldun kaynakların sınırlı olduğunu vurgulayarak çevre bilincine dikkat çekmiştir.

Sıfır Atık Hiyerarşisi

Atık yönetiminde izlenmesi gereken aşamalar önem sırasına göre sıfır atık hiyerarşisi piramidinde belirlenmiştir. Bu hiyerarşi en çok tercih edilen uygulamadan en son seçeneğe doğru sıralanır.

Sıralamanın en başında önleme yer alır; bunu sırasıyla azaltma, tekrar kullanım, geri dönüşüm, enerji geri kazanımı takip eder. Başka türlü değerlendirilemeyen atıklar için en son tercih edilen basamak ise bertaraf basamağıdır.

Atık Denetimi ve Toplama Sistemleri

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı atık hareketlerini takip etmek amacıyla çeşitli dijital sistemler uygular. Atık Beyan Sistemi (TABS), Mobil Atık Takip (MoTAT) ve Kütle Denge Sistemi (KDS) bu araçlardandır.

Belediyeler ve eğitim kurumları geri dönüşüm kutuları ve mobil atık getirme merkezleri açarak atıkların evde ve okulda ayrıştırılmasını kolaylaştırır. Atıkların birbirine karışmadan kaynağında ayrılması, geri dönüşüm tesislerinin verimini doğrudan artırır.