Matematik 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 06 İşlemlerle Cebirsel Düşünme

Eşitliğin Korunumu, Değişme-Birleşme ve Dağılma Özellikleri, İşlem Önceliği, Örüntüler, Temel Aritmetik İşlemler ve Algoritma

İşlemlerle cebirsel düşünme ünitesinde eşitliğin korunumu, işlem özellikleri, işlem önceliği, sayı ve şekil örüntüleri ile algoritma kavramları incelenmektedir.

Kazanımlar

30. Hafta3 Mayıs – 7 Mayıs

MAT.5.2.1 Eşitliğin korunumuna ve işlem özelliklerine yönelik çıkarım yapabilme

  1. a Eşitliğin korunumuna, doğal sayılarla toplama ve çarpma işlemlerinin değişme, birleşme; çarpmanın toplama ve çıkarma işlemleri üzerine dağılma özelliklerine yönelik varsayımlarda bulunur.
  2. b İncelediği örnekler üzerinden varsayımına yönelik genellemeleri belirler.
  3. c Elde ettiği genellemelerin varsayımını karşılayıp karşılamadığını çeşitli örnekler üzerinden sınar.
  4. ç Varsayımı ile ilgili ulaştığı sonuca yönelik doğrulayabileceği matematiksel bir önermeyi sözel ve sembolik temsil ile sunar.
  5. d Sunduğu önermenin katkısına yönelik gerekçe sunar.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Eşitliğin Korunumu ve İşlem Özellikleri

Matematiksel dengenin korunması ve hesaplamaların kolaylaştırılması için işlem özellikleri kullanılır.

Eşitliğin korunumu;

  • Bir eşitliğin her iki tarafına aynı sayı eklenirse, çıkarılırsa, çarpılırsa veya bölünürse eşitlik korunur.
  • Sol ve sağ kefedeki değerlerin aynı kalması matematiksel dengenin bozulmamasını sağlar.

İşlem özellikleri;

  • Toplama ve çarpmada sayıların yeri değişse de sonuç aynı kalır; buna değişme özelliği denir.
  • Sayıların parantezle farklı gruplandırılması sonucu değiştirmez; buna birleşme özelliği denir.
  • Bir sayının toplam veya fark üzerine çarpılarak dağıtılmasına dağılma özelliği denir.

Dikkat Değişme ve birleşme özellikleri toplama ile çarpmada vardır; çıkarma ve bölme işlemlerinde yoktur.

Örnek

49×1249 \times 12 işleminin sonucunu çarpmanın toplama işlemi üzerine dağılma özelliğinden yararlanarak bulunuz.

  1. 12 sayısı 10+210 + 2 biçiminde yazılarak ifade 49×(10+2)49 \times (10 + 2) haline getirilir.
  2. 4949 sayısı parantez içine dağıtılarak (49×10)+(49×2)(49 \times 10) + (49 \times 2) yazılır.
  3. 490+98490 + 98 işlemleri toplanır.
  4. İşlem sonucu 588588 olarak bulunur.

İşlem Önceliği ve Üslü İfadeler

Birden fazla işlem içeren matematiksel ifadelerde hatasız sonuca ulaşmak için işlem önceliği uygulanır.

Üslü ifadeler;

  • Bir doğal sayının kendisiyle bir kez çarpılmasına o sayının karesi (a2=a⋅aa^2 = a \cdot a) denir.
  • Bir doğal sayının kendisiyle iki kez çarpılmasına o sayının küpü (a3=a⋅a⋅aa^3 = a \cdot a \cdot a) denir.

İşlem sırası;

  • Çözüme ilk olarak parantez içindeki işlemler yapılarak başlanır.
  • Parantezlerden sonra üslü ifadeler hesaplanarak sayısal değerleri yerine konur.
  • Üslü ifadelerden sonra çarpma veya bölme işlemleri tamamlanır.
  • En son aşamada toplama veya çıkarma işlemleri gerçekleştirilir.
  • Aynı önceliğe sahip işlemler yan yana geldiklerinde soldan sağa doğru sırayla yapılır.

Dikkat Çarpma ile bölme veya toplama ile çıkarma aynı önceliktedir; yan yanaysalar işlem sırası soldan sağadır.

Örnek

(33+8)×2−32(3^3 + 8) \times 2 - 32 işleminin sonucunu işlem önceliğine dikkat ederek bulunuz.

  1. Üslü ifadenin değeri hesaplanır: 33=273^3 = 27
  2. Parantez içi işlem yapılır: 27+8=3527 + 8 = 35
  3. Çarpma işlemi gerçekleştirilir: 35×2=7035 \times 2 = 70
  4. Çıkarma işlemi yapılır: 70−32=3870 - 32 = 38 bulunur.

Sayı ve Şekil Örüntüleri

Düzenli ilerleyen sayı veya şekil dizilerinde gelecekteki adımları öngörmek için kural belirlenir.

Örüntü elemanları;

  • Belirli bir kurala göre düzenli ilerleyen sayı veya şekil dizilerine örüntü denir.
  • Ardışık terimler arasındaki değişmeyen artış veya azalış miktarına sabit fark denir.
  • Adım sayısını temsil eden sembol ile sabit fark ilişkilendirilerek örüntü kuralı oluşturulur.

Şekil örüntüleri;

  • Şekil örüntüleri önce nesne sayılarına göre sayı dizisine dönüştürülür.
  • Elde edilen sayı dizisinin genel kuralı bulunarak istenen adımdaki terim hesaplanır.
Örnek

İlk 4 adımı 7,13,19,257, 13, 19, 25 olan sayı örüntüsünün genel kuralını bulup 15. adımındaki sayıyı hesaplayınız.

  1. Ardışık terimler arası sabit fark 13−7=613 - 7 = 6 olarak bulunur.
  2. nn adım sayısı olmak üzere örüntünün kuralı 6×n+16 \times n + 1 şeklinde yazılır.
  3. 15. adım için n=15n = 15 değeri kuralda yerine konur.
  4. 6×15+1=90+1=916 \times 15 + 1 = 90 + 1 = 91 elde edilir.

Temel Aritmetik İşlemler ve Algoritma

Karmaşık problemleri çözmek ve mantıksal süreçleri görselleştirmek için algoritma ve akış şemaları kullanılır.

Algoritma ve tarihçesi;

  • Bir problemi çözmek veya amaca ulaşmak için tasarlanan adım adım yola algoritma denir.
  • Matematikçi Harezmi cebir bilimini geliştirmiş ve sıfır rakamını kullanıma kazandırmıştır.

Akış şeması sembolleri;

  • Akış şemasında elips şekli başla ve bitir adımlarını gösterir.
  • Veri girişleri paralelkenar sembolü ile ifade edilir.
  • Karar ve karşılaştırma aşamaları için eşkenar dörtgen kullanılır.
  • Hesaplama ve işlem adımları dikdörtgen şekli ile temsil edilir.
Örnek

12/312 / 3 bölme işlemini tekrarlı çıkarma algoritması adımlarını uygulayarak çözünüz.

  1. 1. Adım: 12−3=912 - 3 = 9 (1. çıkarma)
  2. 2. Adım: 9−3=69 - 3 = 6 (2. çıkarma)
  3. 3. Adım: 6−3=36 - 3 = 3 (3. çıkarma)
  4. 4. Adım: 3−3=03 - 3 = 0 (4. çıkarma yapıldı ve sonuç 44 olarak elde edildi).
Detaylı konu anlatımı

Eşitliğin Korunumu ve İşlem Özellikleri

Matematikte eşitliğin korunumu, bir denklemde eşitliğin iki tarafına aynı sayının eklenmesi, çıkarılması, çarpılması veya bölünmesi durumunda denkliğin bozulmaması prensibidir. Örneğin altı ile dördün toplamı olan on sayısı, sekiz ile ikinin toplamına eşittir. Bu ifadenin her iki tarafına beş eklendiğinde iki tarafın da değeri on beş olur ve eşitlik sürer.

Toplama ve çarpma işlemlerinde terimlerin yerleri değiştirildiğinde sonucun aynı kalması değişme özelliği olarak adlandırılır. On üç ile sekiz sayısının toplamı sekiz ile on üç sayısının toplamına eşittir. Aynı şekilde dokuz ile yedinin çarpımı yedi ile dokuzun çarpımıyla aynı sonucu verir.

Sayıların parantez kullanılarak farklı şekillerde gruplandırılması sonucu değiştirmiyorsa bu duruma birleşme özelliği denir. Beş, dört ve altı sayıları toplanırken önce beş ile dört veya önce dört ile altı toplanabilir. Her iki durumda da toplam on beş olarak hesaplanır.

Bir sayının toplama veya çıkarma durumundaki iki sayıyla ayrı ayrı çarpılıp sonuçların birleştirilmesine dağılma özelliği denir. Örneğin kırk dokuz ile on iki çarpılırken, on iki sayısı on ile ikinin toplamı biçiminde yazılarak kırk dokuz ile ayrı ayrı çarpılabilir.

İşlem Önceliği ve Üslü İfadeler

Bir doğal sayının kendisiyle bir kez çarpılmasıyla o sayının karesi, kendisiyle iki kez çarpılmasıyla küpü elde edilir. Örneğin dört ile dördün çarpımı dördün karesini oluştururken, üç tane üçün çarpımı üçün küpü olarak ifade edilir.

Birden fazla işlem içeren matematiksel cümlelerde doğru sonuca ulaşmak için belirli bir işlem önceliği sırası uygulanır. İlk aşamada parantez içindeki işlemler yapılır, hemen ardından üslü ifadelerin sayısal değerleri hesaplanır.

Üslü ifadeler tamamlandıktan sonra çarpma veya bölme işlemleri, en son aşamada ise toplama veya çıkarma işlemleri gerçekleştirilir. Çarpma ile bölme veya toplama ile çıkarma yan yana geldiğinde işlemler soldan sağa doğru sırayla tamamlanır.

Sayı ve Şekil Örüntüleri

Belirli bir kurala göre düzenli olarak ilerleyen sayı veya şekil dizilerine örüntü adı verilir. Örüntüdeki ardışık terimler arasındaki değişmeyen artış veya azalış miktarı sabit fark olarak tanımlanır.

Bir örüntünün herhangi bir adımındaki terimi doğrudan bulabilmek için örüntü kuralı belirlenir. Kural oluşturulurken adım sayısını temsil eden sembol kullanılır ve sabit fark ile bu sembol ilişkilendirilir.

Şekil örüntülerinde kullanılan kare, üçgen veya kibrit çöpü sayıları önce sayı dizisine dönüştürülür. Ardından elde edilen sayı dizisinin kuralı bulunarak istenen adımdaki nesne sayısı kolayca hesaplanır.

Temel Aritmetik İşlemler ve Algoritma

Belirli bir problemi çözmek veya tanımlanmış bir amaca ulaşmak için adım adım tasarlanan mantıksal yola algoritma denir. Tarihte matematikçi Harezmi, cebir bilimini geliştirip sıfır rakamını kullanıma kazandırarak algoritmik düşünmenin temelini atmıştır.

Algoritma adımlarını görselleştirmek ve işlem akışını düzenlemek amacıyla akış şeması kullanılır. Şemalarda elips geometrik şekli başla ve bitir adımlarını, paralelkenar veri girişini, eşkenar dörtgen karar aşamalarını, dikdörtgen ise hesaplama işlemlerini temsil eder.

Büyük verilerin toplanması, fiyat karşılaştırmaları yapılması veya tekrarlı çıkarma yoluyla bölme işlemleri algoritmik adımlarla adım adım çözüme ulaştırılır. Karmaşık problemler tablo temsiline veya sıralı aritmetik işlemlere dönüştürülerek netleştirilir.

Konuyu anlama alıştırmaları

Eşitliğin Korunumu ve İşlem Özellikleri

Dene: Çift kefeli bir terazi simülasyonunda sol kefeye 15 kg, sağ kefeye 15 kg koyarak denge sağlayın. Ardından her iki taraftan 4 kg çıkarıp iki tarafı da 2 ile çarparak dengenin durumunu gözlemleyin.

İşlem Önceliği ve Üslü İfadeler

Karşılaştır: Verilen bir işlemde önce toplamayı yapmak ile işlem önceliği kuralına uyarak önce çarpmayı yapmak arasındaki sonuç farkını inceleyin.

Sayı ve Şekil Örüntüleri

Günlük Hayattan Bul: Kumbarasına her gün sabit miktarda para atan birinin biriken parasını düşünerek adım sayısı ile toplam para arasındaki ilişkiyi kurun.

Temel Aritmetik İşlemler ve Algoritma

Sen Olsan?: Bir arkadaşınıza ayran yapma sürecini tarif ederken adımların sırasını karıştırmamak için nasıl bir yöntem izlersiniz?

Özet

  • Eşitliğin Korunumu: Bir eşitliğin iki tarafına aynı sayı eklendiğinde veya çıkarıldığında denge korunur.
  • Değişme Özelliği: Toplama veya çarpma işleminde terimlerin yeri değişse de sonuç aynı kalır.
  • Birleşme Özelliği: Toplama veya çarpma işleminde terimlerin farklı gruplandırılması sonucu hiç değiştirmez.
  • Dağılma Özelliği: Parantez dışındaki çarpan içteki terimlerle ayrı ayrı çarpılarak sonuç bulunur.
  • İşlem Önceliği: Birden fazla işlemde sırasıyla parantez, üslü ifade, çarpma-bölme, toplama-çıkarma uygulanır.
  • Örüntü Kuralı: Ardışık terimler arasındaki sabit fark ile adım sayısı kullanılarak oluşturulur.
  • Algoritma: Bir problemi çözmek için tasarlanan ve şemalarla gösterilen adım adım yoldur.

Düşün ve yorumla

Sence günlük yaşamımızdaki karmaşık sorunları çözürken matematiksel algoritma adımlarını kullanmak kararlarımızı nasıl etkiler?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.