Kategorik Veri Dağılımları

İstatistik ve Araştırma Basamakları

İstatistik, belirli bir amaç doğrultusunda verilerin toplanması, sınıflandırılması, görselleştirilmesi ve yorumlanmasıyla ilgilenen bilim dalıdır.

İstatistiksel bir araştırma süreci birbirini izleyen dört temel adımdan meydana gelir. Bu adımlar sırasıyla araştırma sorusunu belirleme, verileri toplama ve analize hazırlama, verileri görselleştirme ve özetleme ile sonuçları yorumlama aşamalarıdır.

Araştırma Sorusu ve Değişebilirlik

Bir ifadenin araştırma sorusu olabilmesi için amacın açıkça belirlenmiş olması ve incelenecek değişkenlerin net şekilde tanımlanması gerekir. Sorunun cevabı tek bir kişiye bağlı olmamalı ve veri toplanarak yanıtlanabilecek yapıda bulunmalıdır.

Araştırma sorularında toplanacak yanıtların birden fazla olması, yani verilerde değişebilirlik özelliği görülmesi şarttır. Örneğin okul kütüphanesine alınacak yeni kitapların türünü belirlemeye yönelik bir soru, farklı kişilerden farklı cevaplar alabileceği için geçerli bir araştırma sorusudur.

Veri ve Veri Toplama Araçları

Araştırma sürecinde elde edilen her türlü sayısal veya nitel bilgiye veri adı verilir. Veriler doğrudan katılımcılardan toplanabileceği gibi güvenilir kaynaklardan hazır olarak da temin edilebilir.

Araştırma sorularına cevap bulmak için katılımcılara yöneltilen yazılı veya sözlü soru listesine anket denir. Anket uygulanırken katılımcıların kişisel bilgilerinin gizliliğinin korunması yasal ve etik bir zorunluluktur.

Hazır Veri Kaynakları

Araştırmacılar her zaman sıfırdan veri toplamak zorunda değildir; daha önceden yayımlanmış hazır veri kaynaklarından da yararlanabilirler.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) gibi resmî kurumların yayımladığı raporlar, haritalar, yıllıklar ve gazeteler güvenilir hazır veri kaynakları arasında yer alır.

Kategorik Değişken ve Tablolar

Sayısal bir ölçüm yerine isim, tür, beden veya grup belirten özelliklere kategorik değişken denir. Kitap türleri, kan grupları veya giysi bedenleri kategorik değişkenlere örnektir.

Toplanan verilerin her bir kategoriye ait sayısını gösteren düzenlemeye sıklık tablosu denir. Çetele tablosundaki çizgilerin sayısal değerlere dönüştürülmesiyle elde edilen bu sayılar o kategorinin sıklık değerini ifade eder.

Nokta ve Sütun Grafiği

Her bir verinin ya da kişinin bir nokta sembolü ile gösterildiği grafik türüne nokta grafiği denir. Nokta grafiği az sayıdaki verilerin dağılımını hızlıca sayarak görmek için elverişlidir.

Kategorilere ait sıklık değerlerini eşit genişlikteki dikey veya yatay sütunlarla gösteren çizime sütun grafiği denir. Sütunların yükseklikleri ya da uzunlukları, temsil ettikleri kategorilerin büyüklükleriyle doğru orantılıdır.

Daire Grafiği

Bir bütünün parçalarını dilimler halinde göstermek ve parçalar arasındaki oranları karşılaştırmak için daire grafiği tercih edilir. Daire grafiğinde her bir dilim, kategorinin bütüne olan oranını yüzdelerle veya merkez açılarıyla gösterir.

Veri Dağılımını Okuma ve Yorumlama

Verilerin kategorilere göre aldığı değerlerin tümüne dağılım denir. Tablo ve grafiklerdeki dağılımlar incelenerek en yüksek sıklığa sahip grup, en düşük grup ve kategoriler arasındaki farklar kolayca hesaplanır.

Örneğin bir okulda ulaşım tercihleri incelendiğinde yaya gidenlerin sayısı ile okul servisini kullananların sayısı arasındaki fark doğrudan grafik sütunlarından okunabilir.

İstatistik Okuryazarlığı ve Yanlılık

Grafiklerde veya anket sonuçlarında sunulan bilgileri doğru analiz etme ve eleştirel değerlendirebilme becerisine istatistik okuryazarlığı denir.

Başkaları tarafından hazırlanan araştırma sonuçlarında kişisel fikirleri öne çıkaran yanlılıklar veya ölçek hataları bulunabilir. Bu tür durumlarda sunulan iddialar sadece kişisel görüşe göre değil, tablodaki nesnel veriler ve matematiksel gerekçeler temel alınarak kabul edilir veya çürütülür.