Kök ve Ek: Yapım Eki ve Çekim Eki

Kelimenin ek almamış, anlamlı en küçük parçasına kök denir. Kök bulunurken kelimenin tamamıyla kök arasında mutlaka anlam ilişkisi olmalıdır. Köke gelen ve onun anlamını değiştiren ya da cümlede görev almasını sağlayan parçalara ise ek adı verilir.

* vatan-daş (Vatan kelimesi köktür, -daş ekiyle yeni bir kelime türetilmiştir.)

* vatan-ımız (Vatan kelimesi köktür, -ımız ekiyle sahiplik anlamı katılmıştır.)

* asker-ler (Asker kelimesi köktür, -ler ekiyle çoğul anlamı kazandırılmıştır.)

Dikkat

Kelimenin en küçük parçasını ararken kelimenin bütünüyle anlam ilişkisini kaybetmemek gerekir.

Doğru: balık-çı (Balık ile balıkçı arasında anlam bağı vardır.)

Yanlış: bal-ıkçı (Bal ile balıkçı arasında hiçbir anlam bağı yoktur.)

Türkçede kökler, anlamlarına göre isim kökü ve fiil kökü olmak üzere ikiye ayrılır. Varlıkları ve kavramları karşılayan köklere isim kökü denir. İş, oluş, hareket veya durum bildiren köklere ise fiil kökü adı verilir. Bir kökün fiil olup olmadığını anlamak için köke "-mak / -mek" mastar eki getirilir; uyum sağlıyorsa fiil köküdür, sağlamıyorsa isim köküdür.

* yurt (Mastar eki alamadığı için isim köküdür.)

* sev- (Mastar eki alabildiği için fiil köküdür.)

* toprak (Mastar eki alamadığı için isim köküdür.)

* koş- (Mastar eki alabildiği için fiil köküdür.)

Dikkat

Yazılışları aynı olan fakat anlamları tamamen farklı olan bazı kökler hem isim hem fiil olabilir. Bu durumda kelimenin cümledeki anlamına bakılır.

Doğru: "Bahçedeki gül çok güzel kokuyordu." cümlesinde gül kelimesi bir çiçeği karşıladığı için isim köküdür.

Doğru: "Arkadaşının şakasına çok güldü." cümlesinde gül- kökü bir eylemi belirttiği için fiil köküdür.

Kelimelerin sonuna gelerek onlardan yeni kelimeler türeten eklere yapım eki denir. Yapım ekleri eklendiği kelimenin anlamını ve bazen de türünü değiştirir. Kelimenin anlamını değiştirmeyen, sadece cümledeki görevini, hâlini, sayısını veya zamanını belirten eklere ise çekim eki adı verilir.

* kitap-çı (Yapım eki alarak kitap satan kişi anlamında yeni bir kelime türemiştir.)

* kitap-lar (Çekim eki alarak sadece kelimenin sayısını çoğullaştırmıştır, anlam değişmemiştir.)

* vatan-daş (Yapım eki alarak aynı vatanı paylaşan kişi anlamında yeni bir kelime türemiştir.)

* vatan-ı (Çekim eki alarak kelimenin belirtme hâlini göstermiştir, anlam değişmemiştir.)

Dikkat

Bir kelimede hem yapım eki hem çekim eki varsa, genellikle önce yapım eki sonra çekim eki gelir.

Doğru: yol-cu-lar (Önce yapım eki olan -cu, sonra çekim eki olan -lar gelmiştir.)

Yanlış: yol-lar-cı (Çekim ekinden sonra yapım eki getirilmesi Türkçe kurallarına aykırıdır.)

Bulunma Durum Eki (-da / -de / -ta / -te) ve Bağlaç Olan "de"

Bulunma durum eki olan -da / -de / -ta / -te bir çekim ekidir ve eklendiği kelimeye bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur. Bağlaç olan de / da ise ayrı bir sözcüktür ve her zaman ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz.

* Doğru: "Savaş yıllarında Ankara'da meclis açıldı." (Bulunma durum eki bitişik yazılır.)

* Doğru: "Bizimle gelmesen de vatanı her zaman koruyacağız." (Bağlaç olan de ayrı yazılır.)

Türkçede isim ve fiil köklerine getirilen yapım ekleriyle yepyeni kavramlar karşılanır. Yapım eki alan kelimelere gövde adı verilir. Yapım ekleri sayesinde dilimiz zenginleşir ve yeni kelimeler kazanır.

* duy-gu (Duy- fiil kökünden duygu ismi türetilmiştir.)

* su-la- (Su isim köküne -la- yapım eki getirilerek sula- fiili türetilmiştir.)

* kitap-lık (Kitap isim kökünden kitaplık ismi türetilmiştir.)

Dikkat

Yapım ekiyle türetilen yeni kelime ile kök arasında mutlaka mantıksal bir bağ bulunmalıdır.

Doğru: balık-çı (Balık ile balıkçı arasında doğrudan bir anlam bağı vardır.)

Yanlış: bal-ta (Balta kelimesinin kökü "bal" olamaz çünkü aralarında hiçbir anlam bağı yoktur.)