Metnin Konusu ve Ana Fikri

Bir metinde üzerinde durulan, hakkında konuşulan olay, durum, düşünce veya varlığa metnin konusu denir. Konu, yazarın yazıyı yazarken ele aldığı ham maddedir. Metnin konusunu bulmak için "Bu metinde ne anlatılıyor?" sorusu sorulur.

Konu belirlenirken metnin tamamını kapsamasına dikkat edilmelidir. Konu genellikle birkaç kelimeden oluşan kısa bir söz grubudur.

* Kaşgarlı Mahmut, ömrünü Türkçe kelimeleri derlemeye adamış büyük bir bilgindir. O, köy köy gezerek dilimizin zenginliğini ortaya koyan sözleri toplamıştır. (Konu: Kaşgarlı Mahmut'un kelime derleme çalışmaları)

* Komşuluk ilişkileri, toplumumuzu bir arada tutan en güçlü bağlardan biridir. Zor zamanlarda komşumuzun kapısını çalmak içimizi ısıtır. (Konu: Komşuluk ilişkilerinin önemi)

Dikkat: Sadece bir paragrafta geçen veya metnin küçük bir bölümünde değinilen ayrıntılar metnin konusu olamaz. Konu, metnin bütününe yayılmış olmalıdır.

Yazarın okuyucuya vermek istediği asıl mesaj veya öğüde metnin ana fikri (ana düşüncesi) denir. Her bilgilendirici veya açıklayıcı metin bir amaç doğrultusunda yazılır. Ana fikri bulmak için "Yazar bu metni hangi amaçla yazmıştır?" veya "Bu metinden çıkarmamız gereken ders nedir?" soruları sorulur.

Ana fikir, konudan farklı olarak her zaman tam bir yargı bildiren cümle şeklinde yazılır. Genellikle açıklayıcı metinlerin sonuç bölümünde açıkça vurgulanır.

* Dilimize giren yabancı kelimeler zamanla kendi kelimelerimizi unutturur. Bu yüzden teknolojik araçlara Türkçe karşılıklar bulmalı ve bunları günlük hayatta kullanmalıyız. (Ana Fikir: Dilimizi korumak için yabancı kelimeler yerine Türkçe karşılıklarını kullanmalıyız.)

* "Birlikten kuvvet doğar" atasözü, insanların zor işleri el birliğiyle nasıl kolayca çözdüğünü anlatır. Tek başımıza yapamadığımız işleri dayanışma sayesinde başarırız. (Ana Fikir: Toplumsal dayanışma ve birliktelik en zor işlerin bile üstesinden gelmeyi sağlar.)

Dikkat: Ana fikir bir kelime grubu değil, mutlaka yargı bildiren tamamlanmış bir cümle olmalıdır.

Bir metinde en sık tekrarlanan ve metnin içeriğini en iyi yansıtan kelimelere anahtar kelimeler denir. Anahtar kelimeler, metnin konusuna ve ana düşüncesine giden yolda ipuçları sunar. Bu kelimeler bir araya getirildiğinde metnin ne hakkında olduğu kolayca tahmin edilebilir.

Anahtar kelimeler metnin özünü temsil ettiği için konuyu hızlıca bulmamızı sağlar.

* "Türkçe, sözlük, Kaşgarlı Mahmut, kültür" anahtar kelimelerinden yola çıkıldığında metnin konusu Türkçenin zenginliği ve ilk sözlüğümüz olabilir.

* "Komşu, yardım, paylaşmak, fırın" anahtar kelimelerinden yola çıkıldığında metnin konusu komşular arasındaki yardımlaşma olarak belirlenebilir.

Dikkat: Bir kelimenin anahtar kelime olması için metinde sadece çok sık geçmesi yetmez, metnin özünü de temsil etmesi gerekir.

Bir metni okumaya başlamadan önce onun hakkında fikir sahibi olmak mümkündür. Metnin başlığı ve metne eşlik eden görseller, okuyucuya içeriğin ne olduğu hakkında önemli ipuçları verir. Başlık konuyu özetlerken görseller de konunun somutlaşmasını sağlar.

Okuma öncesinde başlık ve görselleri incelemek, metni daha iyi anlamamıza yardımcı olur.

* "Tonyukuk Yazıtı" başlığı ve yanında eski bir dikili taş görseli olan bir metnin içeriği Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri hakkında olabilir.

* "Gözü Boynuz ile İzi Yaldız" başlığı ve salyangoz resmi olan bir metnin içeriği salyangozların özellikleri veya doğadaki yaşamı ile ilgili olabilir.

Dikkat: Başlık ve görseller sadece birer tahmindir; metnin kesin konusunu anlamak için metnin tamamı dikkatle okunmalıdır.