Düşünceyi Geliştirme Yolları

Tanımlama

Bir kavramın ya da varlığın ne olduğunu, temel özelliklerini belirterek açıklayan anlatım yoluna tanımlama denir. Bu anlatım yolu, metinde geçen bir kavramla ilgili "Bu nedir?" ya da "Bu kimdir?" sorularına doğrudan yanıt verir. Tanımlama cümleleri genellikle "...dır / ...dir" ek fiiliyle veya "...denir" ifadesiyle tamamlanır.

• Kutup Yıldızı olarak da bilinen Kuzey Yıldızı, tarihte denizcilerin ve gezginlerin yön bulmak için kullandıkları bir gök cismidir. (Kuzey Yıldızı'nın tanımı yapılmıştır)
• İglo, kutup bölgelerinde sertleşmiş kar bloklarının üst üste dizilmesiyle yapılan kubbe biçimli geleneksel bir barınaktır. (İglonun tanımı yapılmıştır)

Örneklendirme

İleri sürülen soyut bir düşünceyi somutlaştırmak, daha anlaşılır kılmak ve inandırıcılığı artırmak amacıyla konuyla ilgili özel kişi, durum veya nesnelerin metne dâhil edilmesine örneklendirme adı verilir. Yazar, genel bir yargıyı açıkladıktan sonra okuyucunun zihninde canlandırma yapabilmesi için örneklerden yararlanır.

• Dünyanın zorlu coğrafyalarında çocukların eğitime ulaşması için özel okul türleri kurulmuştur; örneğin Hindistan'daki otobüs okullar ve Bangladeş'teki yüzen tekneler bu duruma gösterilebilir. (Zorlu koşullardaki okul türlerine örnek verilmiştir)
• Farklı iklimlerde yaşayan topluluklar doğaya uyumlu yapılar üretmiştir; Grönland'daki buz evler ve Asya bozkırlarındaki keçe çadırlar bu uyumu açıkça gösterir. (Geleneksel barınak türlerine örnek verilmiştir)

Dikkat

Tanımlama cümleleri nesnel olabileceği gibi yazarın kişisel görüşünü yansıtan öznel nitelikte de olabilir. Bir cümlenin tanımlama olup olmadığını anlamak için cümlede anlatılan varlığa "Bu nedir?" ya da "Bu kimdir?" diye sorulur; cümle bu soruya yanıt vermiyorsa tanımlama yapılmamıştır.

Karşılaştırma

Birden fazla varlık, kavram ya da durum arasındaki benzerlik, farklılık veya üstünlüklerin ortaya konmasına karşılaştırma denir. Metinlerde karşılaştırma yapılırken çoğunlukla "daha", "en", "göre", "kadar", "ise", "kıyasla" gibi derecelendirme ve karşıtlık bildiren sözcüklerden yararlanılır.

• Kuzey Yıldızı, Danimarka gökyüzünde Türkiye'deki konumuna göre daha yüksekte görülür. (İki farklı coğrafi konum yükseklik bakımından kıyaslanmıştır)
• Sibirya'daki kış şartları, diğer yerleşim yerlerine kıyasla çok daha çetindir. (İki farklı bölgenin iklim sertliği karşılaştırılmıştır)
• Masal kahramanları arasında en cesur olanı, karanlığı aydınlatmak için yola çıkan genç avcıydı. (Kahramanlar cesaret yönünden derecelendirilmiştir)

Benzetme

Anlatımı daha etkili, canlı ve güçlü kılmak amacıyla aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanın güçlü olana yaklaştırılmasına benzetme denir. Benzetmelerde genellikle "gibi", "âdeta", "kadar", "tıpkı" ve "andırır" gibi sözcükler kullanılır.

• Mısır çöllerinde yükselen piramitler, ufuk çizgisinde devasa birer taş dağ gibi görünüyordu. (Piramitler heybet ve büyüklük yönünden dağa benzetilmiştir)
• Sert kardan örülen iglo, dışarıdaki dondurucu fırtınaya karşı âdeta koruyucu bir kale görevi üstlenir. (Kar ev koruyuculuk yönünden kaleye benzetilmiştir)

Dikkat

Bir cümlede zıt anlamlı sözcüklerin bir arada kullanılması tek başına karşılaştırma yapıldığı anlamına gelmez. Karşılaştırma için mutlaka en az iki farklı durumun, nesnenin ya da kavramın belirli bir ölçüte göre kıyaslanması gerekir.

Sayısal Verilerden Yararlanma

Yazarın savunduğu düşünceyi kanıtlamak ve inandırıcı kılmak amacıyla ölçüm, anket, araştırma ve istatistik sonuçlarına yer vermesine sayısal verilerden yararlanma adı verilir. Sayısal veriler, anlatılan bilgilerin doğruluğunu nesnel biçimde destekler.

• Gökyüzünün parlaklık sıralamasında 48. sırada yer alan Kuzey Yıldızı, Dünya'ya yaklaşık 430 ışık yılı uzaklıktadır. (Gök cisminin uzaklığı ve sırası ölçüm verileriyle açıklanmıştır)
• Keops Piramidi, yaklaşık 130 metre uzunluğa ve 5 milyon tonluk devasa bir ağırlığa sahiptir. (Tarihî yapının boyutları sayısal verilerle ortaya konmuştur)

Tanık Gösterme

Yazarın, savunduğu düşüncenin doğruluğuna okuyucuyu inandırabilmek için alanında yetkin ve güvenilir bir kişinin sözüne metninde yer vermesine tanık gösterme denir. Tanık gösterme metne güvenilirlik ve kanıt gücü kazandırır. Tanık gösterilen kişinin sözü tırnak işareti içinde doğrudan aktarılabileceği gibi dolaylı olarak da verilebilir.

• Farklı kültürleri tanımanın ufuk açıcı olduğunu savunan yazar, kırk yıldır dünyayı dolaşan bir gezginin "Her yeni şehir, insana dünyaya başka bir pencereden bakmayı öğretir." sözüyle düşüncesini pekiştirmiştir. (Yazar, düşüncesini deneyimli bir gezginin sözüyle desteklemiştir)
• Eğitimin mekânla sınırlanamayacağını belirten uzman, "Öğrenme azmi her türlü coğrafi engeli aşar." diyerek bu görüşe güç katmıştır. (Uzmanın sözü alıntılanarak düşünce kanıtlanmıştır)

Dikkat

Metinde yalnızca tanınmış bir kişinin isminin geçmesi tanık gösterme değildir. Kişinin sadece adı geçiyor ve görüşü alıntılanmıyorsa bu durum yalnızca örneklendirme sayılır. Tanık gösterme olması için o kişinin düşünceyi destekleyen sözünün aktarılması zorunludur.

Düşünceyi Geliştirme Yollarını Tespit Etme

Bir metinde yazarın ana fikri desteklemek için hangi yollara başvurduğunu anlamak, metnin ana amacını kavramayı sağlar. Bir paragrafta yalnızca tek bir düşünceyi geliştirme yolu bulunabileceği gibi, birden fazla yol aynı anda harmanlanarak da kullanılabilir.

Yolu belirlerken kullanılan anahtar ipuçları şunlardır: Bir kavramın ne olduğu açıklanıyorsa tanımlama; fikir somut örneklerle destekleniyorsa örneklendirme; kıyaslama yapılıyorsa karşılaştırma; bir varlık bir yönüyle daha güçlü bir varlığa benzetiliyorsa benzetme; sayılar ve ölçümler varsa sayısal veri; bir uzmanın alıntılanmış sözü varsa tanık gösterme tercih edilmiştir.

• Eskimoların kardan inşa ettiği iglo, kubbe biçimli geleneksel bir sığınaktır. Dışarıda dondurucu soğuk varken içerisi insan ısısıyla sıfır derecenin üstüne çıkabilir. Bu yapılar sert rüzgârlara karşı âdeta sağlam bir zırh gibidir. (Bu parçada sırasıyla tanımlama, karşılaştırma ve benzetme yollarına başvurulmuştur)
• Dünyada eğitim imkânları bölgelere göre büyük farklılıklar gösterir. Örneğin Sibirya'daki çocuklar eksi 50 derecede göçebe çadırlarında eğitim alırken Bangladeş'te yüzen okullar hizmet verir. (Bu parçada karşılaştırma, örneklendirme ve sayısal verilerden yararlanma birlikte kullanılmıştır)

Dikkat

Metindeki düşünceyi geliştirme yolunu belirlerken tek bir cümleye takılıp kalmamak, metnin bütününe ve yazarın ana düşünceyi kanıtlama yöntemine odaklanmak gerekir.