İslam Düşüncesinde Yorum Biçimleri

Mezhep Kavramı

Mezhep, sözlük anlamı olarak gidilecek yol, takip edilen yöntem, metot ve ekol demektir. Dinî terim olarak ise âlimlerin dinin ayrıntılarına ilişkin konularda kendilerine özgü kural ve yöntemlerle oluşturdukları görüşler toplamıdır.

İslam âlimleri dinin temel ilkelerini koruyarak zamana ve toplumsal ihtiyaçlara göre farklı yorumlar geliştirmişlerdir. Bu yorumlar dinin aslını değiştirmeyen anlayış zenginlikleridir.

Yorum Biçimlerinin Sınıflandırılması

İslam düşüncesindeki yorum biçimleri ele aldıkları konulara göre üç ana gruba ayrılır. Bunlar itikadi, fıkhi ve tasavvufi yorumlardır.

İtikadi yorumlar inanç esaslarını, fıkhi yorumlar ibadet ve sosyal hayat kurallarını, tasavvufi yorumlar ise ahlak ve manevi gelişimi konu edinir.

İtikat ve İtikadi Mezhepler

İtikat, sözlükte gönülden bağlanma, kesin karar verme ve samimi olarak inanma anlamına gelir. İtikat kavramı iman ile eş anlamlı olarak kullanılır.

Müslümanlar Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe, kader ve kazaya iman konularında hemfikirdir. Ancak iman-amel ilişkisi veya Allah'ın sıfatlarının detaylarında farklı görüşler ortaya çıkmış ve itikadi yorumlar doğmuştur.

Eşarilik

Eşarilik, Ebülhasan Eşari'nin görüşlerine dayanan itikadi mezheptir. Kendisi Basra'da doğmuş ve 935 yılında Bağdat'ta vefat etmiştir.

Eşarilik anlayışında Allah'ın varlığı, birliği, isim ve sıfatları ile iyilik ve kötülüğün ancak vahiy yoluyla bilinebileceği savunulur. Türkiye'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri ile Kuzey Afrika gibi coğrafyalarda yaygındır.

Matüridilik

Matüridilik, Ebu Mansur Matüridi'nin görüşlerine dayanan itikadi ekoldür. Kurucusu Özbekistan'ın Semerkant kentindeki Matürit kasabasında doğmuş ve 944 yılında vefat etmiştir.

Matüridilik, inanç esaslarının anlaşılmasında aklı ve akli delilleri ön planda tutar. Türkiye, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, Balkanlar ve Güney Asya'da geniş bir yaygınlığa sahiptir.

Fıkıh ve Fıkhi Mezhepler

Fıkıh, inananların Allah'a, insanlara ve diğer varlıklara karşı hak ve sorumluluklarını ayrıntılı biçimde inceleyen ilim dalıdır.

Fıkhi yorumlar ibadetlerin yapılış şartları, dinî hükümler, helal-haramlar ve toplumsal yaşama dair meseleleri açıklığa kavuşturur.

Hanefilik ve Malikilik

Hanefilik, asıl adı Numan bin Sabit olan Ebu Hanife'nin görüşlerine dayanır. Kufe'de doğup 767'de Bağdat'ta vefat eden Ebu Hanife, aklı kullanarak pratik çözümler üretmeye önem vermiştir.

Malikilik, Medine'de doğup 795'te orada vefat eden Malik bin Enes'in görüşlerine dayanır. Bu anlayışta Medine halkının uygulamaları temel kaynak olarak kabul edilir.

Şafiilik ve Hanbelilik

Şafiilik, Gazze'de doğup 819'da Mısır'da vefat eden Muhammed bin İdris Şafii'nin görüşlerini esas alır. Mekke, Medine ve Bağdat ilim merkezlerinde şekillenmiştir.

Hanbelilik, Bağdat'ta doğup 855'te vefat eden Ahmed bin Hanbel'in görüşlerine dayanır. Hadis ilmine verilen büyük önem bu yorumun temel yapısını oluşturur.

Tasavvuf Kavramı

Tasavvuf, insana kulluk bilinci kazandırmayı hedefleyen, İslam'ın manevi yönünü öne çıkaran yorum biçimidir. Kötü huyları terk edip güzel ahlak edinmeyi ve Allah'ı sürekli zikretmeyi amaçlar.

Yesevilik ve Kadirilik

Yesevilik, Ahmed Yesevi'nin görüşlerine dayanır. Tasavvuf esasları Divan-ı Hikmet adındaki şiirlerde toplanmıştır; doğruluk, cömertlik ve sabır temel ilkeleridir.

Kadirilik, Abdülkadir Geylani'nin görüşlerini esas alır. İlim öğrenmek, takva sahibi olmak ve Allah'ı sesli biçimde zikretmek öne çıkan esaslardandır.

Mevlevilik, Nakşibendilik ve Alevilik-Bektaşilik

Mevlevilik, Mevlana Celaleddin Rumi'nin görüşlerine dayanır. Mesnevi adlı eseri, sema töreni ve mevlevihane adı verilen eğitim mekânları bu geleneğin simgeleridir.

Nakşibendilik, Bahaeddin Nakşibend'in görüşlerine dayanır. Kalbi kötü duygulardan temizlemek ve Allah'ı sessizce zikretmek ilkeleri arasındadır.

Alevilik Bektaşilik, Hz. Ali ve Ehlibeyt sevgisi etrafında şekillenmiştir. Hacı Bektaş Veli'nin Makalat eseri, insan sevgisi, mütevazılık ve dürüstlük ilkelerini temel alır.