Fen Bilimleri 7. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 06 Elektriklenme

Elektrik Yükleri ve Elektriklenme

Maddelerin atomik yapısındaki elektrik yüklerini, elektriklenme çeşitlerini, elektroskopun çalışmasını ve elektriklenmenin teknolojideki pratik uygulamalarını inceleyen kapsamlı ders notu.

Kazanımlar

31. Hafta3 Mayıs – 7 Mayıs

FB.7.6.1 Elektriklenme ile ilgili bilgi toplayabilme

  1. a Elektriklenme ile ilgili bilgiye ulaşmak için kullanacağı araçları belirler.
  2. b Belirlediği araçları kullanarak elektriklenme hakkında bilgileri bulur.
  3. c Elektriklenme ile ilgili bulduğu bilgileri doğrular.
  4. ç Elektriklenme ile ilgili bulduğu bilgileri kaydeder.

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Atomun Yapısı ve Cisimlerin Elektrik Yükleri

Maddenin ve cisimlerin elektriksel özellikleri atomu oluşturan temel parçacıkların yük durumlarına dayanır.

Atomun parçacıkları ve yerleri;

  • Çekirdekte yer alan proton pozitif (+) elektrik yüküne sahiptir.
  • Çekirdekte bulunan nötron elektrik yükü taşımayan nötr parçacıktır.
  • Katmanlarda hareket eden elektron negatif (-) elektrik yükü taşır.

Cisimlerin yük durumları;

  • Pozitif yük sayısı negatif yükten fazla olan maddelere pozitif yüklü cisim denir.
  • Negatif yük sayısı pozitif yükten fazla olan maddelere negatif yüklü cisim denir.
  • Pozitif ve negatif yük miktarları birbirine eşit olan maddeler nötr cisim olarak adlandırılır.
  • Elektriklenme olaylarında yalnızca negatif yüklü elektronlar yer değiştirir.

Dikkat Nötr cisimler tamamen yüksüz demek değildir, bünyelerinde eşit sayıda pozitif ve negatif yük barındırırlar.

Elektriklenme Çeşitleri ve Etkileşimler

Elektriklenme temaslı ve temassız yöntemlerle gerçekleşir ve cisimler arasında kuvvet oluşmasına neden olur.

Sürtünme ile elektriklenmede;

  • Plastik çubuk yün kumaşa sürüldüğünde plastik çubuk negatif, yün kumaş pozitif yüklenir.
  • Cam çubuk ipek kumaşa sürüldüğünde cam çubuk pozitif, ipek kumaş negatif yüklenir.
  • Sürtünme sonucu cisimler zıt yükle yüklenerek birbirlerine çekme kuvveti uygular.

Dokunma ve etki ile elektriklenmede;

  • Dokunma ile elektriklenen cisimler aynı yükle yüklenir ve birbirini iter.
  • Temassız gerçekleşen etki ile elektriklenme olayında yükler temas etmeden yer değiştirir.

Yüklü cisimlerin etkileşimi;

  • Aynı elektrik yüküne sahip cisimler birbirlerine itme kuvveti uygular.
  • Yüklü bir cisim ile nötr bir cisim yan yana geldiğinde birbirini çeker.

Dikkat Nötr iki cisim birbirine itme veya çekme kuvveti uygulamaz.

Elektroskop ve Yük Tespiti

Cisimlerin elektriklenme durumlarını incelemek ve yük türlerini belirlemek için özel ölçüm araçları kullanılır.

Elektroskopun özellikleri ve çalışması;

  • Cisimlerin yüklü olup olmadığını ve yük türünü belirleyen araca elektroskop denir.
  • Elektroskoba yüklü cisim yaklaştırıldığında veya dokundurulduğunda metal yapraklar aynı yükle yüklenerek açılır.
  • Elektroskop sayesinde iletken maddeler üzerindeki negatif yük hareketleri gözlemlenebilir.

Doğada Elektriklenme: Şimşek ve Yıldırım

Gökyüzündeki hava akımları doğada büyük miktarda elektrik yükü birikmesine ve doğal olaylara yol açar.

Doğal elektriklenme olayları;

  • Bulutlar hava akımıyla hareket ederken taneciklerin birbirine teması sonucu sürtünme ile elektriklenme gerçekleşir.
  • Yüklü bulutların kendi arasındaki elektrik yükü aktarımına şimşek adı verilir.
  • Bulut ile yeryüzü arasındaki elektrik yükü aktarımı yıldırım olarak adlandırılır.

Dikkat Şimşek bulutlar arasında gerçekleşirken yıldırım bulut ile yeryüzü arasında gerçekleşir.

Elektriklenmenin Teknolojide ve Günlük Yaşamdaki Kullanımı

Elektriklenme ilkesi endüstriden ev aletlerine ve adli tıp uygulamalarına kadar pek çok teknolojide kullanılır.

Sanayi ve teknolojide kullanım;

  • Otomobil boyamada yüzey ile sprey boya zıt yükle yüklenerek boyanın eşit dağılması sağlanır.
  • Sanayide elektrostatik filtre cihazları havayı is, duman ve yağ partiküllerinden arındırır.
  • Lazer yazıcılarda toner tozu kâğıda elektriklenme prensibiyle çekilir ve ısı ile sabitlenir.

Günlük yaşam ve ev aletlerinde kullanım;

  • Elektrikli süpürgelerde havadaki toz partikülleri torbada elektriklenme sayesinde tutulur.
  • Klimalar ortamdaki duman ve tozu elektrostatik çekim kuvvetiyle filtrelerine çeker.
  • Olay yeri incelemede parmak izi tozlama yöntemi elektriklenme esasına dayanarak uygulanır.

Elektriklenme Tarihinde İz Bırakan Bilim İnsanları

Elektrik bilimi tarih boyunca farklı bilim insanlarının yaptığı buluş ve deneylerle gelişmiştir.

İlk dönem keşifleri;

  • Antik Yunan filozofu Thales kehribarın yüne sürtüldüğünde hafif maddeleri çektiğini gözlemlemiştir.
  • Geliştirdiği versorium ile maddeleri sınıflandıran William Gilbert cam ve kehribarın farklı yüklendiğini göstermiştir.
  • Testere tozlarının uzaklaşmasını inceleyen Nicola Cabeo elektriklenmedeki itme kuvvetini keşfetmiştir.

Modern dönem çalışmaları;

  • Uçurtma deneyiyle yıldırımın elektriksel yapısını doğrulayan Benjamin Franklin paratoneri icat etmiştir.
  • Dış elektrik alanlardan koruma sağlayan Faraday kafesi yapısı Michael Faraday tarafından tasarlanmıştır.
  • Enerjinin kablosuz iletimini bulan Nikola Tesla Tesla bobini ile uzaktaki lambaları yakmayı başarmıştır.
Detaylı konu anlatımı

Atomun Yapısı ve Cisimlerin Elektrik Yükleri

Maddenin temel yapı taşı olan atomlarda farklı elektriksel özelliklere sahip parçacıklar yer alır. Atomun merkezindeki çekirdekte pozitif yük taşıyan protonlar ve elektrik yükü taşımayan nötr parçacıklar olan nötronlar bulunur. Çekirdeğin çevresindeki katmanlarda ise sürekli hareket hâlinde olan negatif yük taşıyan elektronlar yer alır.

Cisimleri oluşturan atomların yük durumları, o cismin genel yük niteliğini belirler. Bir cisimdeki pozitif yük sayısı negatif yük sayısından fazla ise o cisim pozitif yüklü cisim olarak adlandırılır. Negatif yük sayısı pozitif yük sayısından fazla olduğunda ise cisim negatif yüklü cisim hâline gelir.

Pozitif ve negatif yük sayıları birbirine tam eşit olan cisimlere nötr cisim denir. Nötr cisimler tamamen yüksüz demek değildir; bünyelerinde eşit sayıda pozitif ve negatif yük barındırırlar. Maddeler arasındaki elektriklenme olayları yalnızca hareketli parçacıklar olan negatif yüklü elektronların yer değiştirmesiyle gerçekleşir.

Elektriklenme Çeşitleri ve Etkileşimler

Maddelerin elektron kazanması, kaybetmesi veya elektronların yer değiştirmesi elektriklenme olarak adlandırılır. Temaslı elektriklenme çeşitlerinden biri olan sürtünme ile elektriklenme olayında nötr plastik çubuk yün kumaşa sürüldüğünde yün kumaştan plastik çubuğa elektron geçer. Bu durumda plastik çubuk negatif, yün kumaş ise pozitif yükle yüklenir.

Nötr cam çubuk ipek kumaşa sürüldüğünde ise cam çubuktan ipek kumaşa elektron geçişi olur; cam çubuk pozitif, ipek kumaş negatif yük kazanır. Sürtünme ile elektriklenme sonucunda cisimler zıt elektrik yükü ile yüklenir. Zıt yüklü cisimler birbirine çekme kuvveti uygular.

Bir diğer temaslı tür olan dokunma ile elektriklenme sırasında cisimler arasında negatif yükler yer değiştirir ve toplam yük korunarak paylaşılır. Dokunma sonrasında cisimler aynı tür elektrik yüküyle yüklenir ve aynı yüklü cisimler birbirine itme kuvveti uygular. Temassız bir yöntem olan etki ile elektriklenme işleminde ise cisimler temas etmeden, yüklerin birbirini itip çekmesiyle yer değiştirme gerçekleşir.

Nötr iki cisim birbirine itme veya çekme kuvveti uygulamaz. Buna karşın yüklü bir cisim ile nötr bir cisim yan yana geldiğinde birbirini çeker.

Elektroskop ve Yük Tespiti

Bir cismin elektrik yüküyle yüklü olup olmadığını anlamaya yarayan araca elektroskop adı verilir. Elektroskop aynı zamanda yüklü bir cismin hangi tür elektrik yüküne sahip olduğunu tespit etmek amacıyla da kullanılır.

Elektroskopun metal topuzuna yüklü bir cisim yaklaştırıldığında veya dokundurulduğunda, yapraklara kadar elektrik yükü iletimi gerçekleşir. Aynı yükle yüklenen yapraklar birbirini iterek açılır.

Elektroskop sayesinde iletken cisimler üzerindeki negatif yük hareketleri doğrudan gözlemlenebilir ve cisimlerin yük durumları etiketlenebilir.

Doğada Elektriklenme: Şimşek ve Yıldırım

Gökyüzünde bulutların hava akımıyla hareketi esnasında taneciklerin birbirine teması sonucu sürtünme ile elektriklenme meydana gelir. Bu elektriklenme bulutlar üzerinde büyük miktarda yük birikmesine yol açar.

Yüklü bulutların kendi arasında gerçekleştirdiği elektriksel yük aktarımına şımşek adı verilir. Şimşek olayı gökyüzünde ışık patlamaları şeklinde gözlemlenir.

Bulut ile yeryüzü arasında gerçekleşen elektrik yükü aktarımı ise yıldırım olarak adlandırılır. Yıldırım olayı, buluttaki birikmiş yükün toprağa boşalması veya topraktan buluta geçmesiyle oluşur.

Elektriklenmenin Teknolojide ve Günlük Yaşamdaki Kullanımı

Elektriklenme günlük yaşamda ve teknolojinin pek çok farklı alanında yaygın olarak kullanılan bir fen olgusudur. Sanayide otomobil ve beyaz eşya parçalarının sprey boya ile boyanmasında yüzey ile boya tanecikleri zıt yükle yüklenir. Bu sayede sprey boyanın yüzeye boşluk kalmayacak şekilde eşit dağılması sağlanır.

Baca sistemlerinde kullanılan elektrostatik filtre cihazları ve davlumbazlar kirli havadaki yağ, duman ve is partiküllerini elektriklenme ile tutarak havayı temizler. Benzer şekilde klimalar da odadaki sigara dumanı ve tozu elektrostatik çekim gücüyle tutucularına çeker.

Elektrikli süpürgelerde havadaki tozların torbada tutunması elektriklenme ile sağlanır. Lazer yazıcılarda toner tozunun kâğıda çekilmesi ve ısı ile sabitlenmesi, olay yeri incelemede ise parmak izi tozlama yöntemi elektriklenme prensiplerine dayanır.

Elektriklenme Tarihinde İz Bırakan Bilim İnsanları

Tarihte Antik Yunan filozofu Thales yüne sürttüğü kehribarın tozları çektiğini görmüştür. William Gilbert geliştirdiği versorium düzeneğiyle maddeleri elektriklenenler ve elektriklenmeyenler olarak ayırmış, cam ile kehribarın farklı yüklendiğini göstermiştir. Nicola Cabeo ise testere tozlarının elektrikli cisimden uzaklaştığını görerek itme kuvvetini keşfetmiştir.

Benjamin Franklin meşhur uçurtma deneyiyle yıldırımın elektrik yükü taşıdığını kanıtlamıştır. Franklin ayrıca pil, pozitif ve negatif yük terimlerini türetmiş ve binaları koruyan paratoner sistemini icat etmiştir.

Michael Faraday elektrik yüklerinin etkisinden korunmak amacıyla metal tellerle örülü Faraday kafesi yapısını tasarlamıştır. Nikola Tesla ise 1890 yılında enerjinin kablosuz iletimini keşfetmiş, Tesla bobinini tasarlayarak kilometrelerce uzaktaki lambaları kablosuz yakmayı başarmıştır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Atomun Yapısı ve Cisimlerin Elektrik Yükleri

Karşılaştır: Pozitif yüklü bir cisim ile nötr bir cisim arasındaki yük dağılımı farkını kendi cümlelerinle ifade et.

Elektriklenme Çeşitleri ve Etkileşimler

Dene: Plastik bir tarağı saçına sürttükten sonra küçük kâğıt parçalarına yaklaştırarak gerçekleşen etkileşimi gözlemle.

Elektroskop ve Yük Tespiti

Düşün: Nötr bir elektroskopun topuzuna negatif yüklü bir çubuk dokundurulduğunda yaprakların durumunda nasıl bir değişim yaşanır?

Doğada Elektriklenme: Şimşek ve Yıldırım

Karşılaştır: Şimşek ve yıldırım olayları arasındaki yük aktarımı yönü farkını açıkla.

Elektriklenmenin Teknolojide ve Günlük Yaşamdaki Kullanımı

Günlük Hayattan Bul: Sanayide araba boyanırken boyanın metal yüzeye pürüzsüzce yapışması elektriklenmenin hangi ilkesiyle açıklanır?

Elektriklenme Tarihinde İz Bırakan Bilim İnsanları

Hayal Et: Bir yıldırım fırtınası sırasında otomobilin içinde oturan bir kişinin güvende olmasını hangi bilim insanının buluşu açıklar?

Özet

  • Proton: Atomun çekirdeğinde bulunan pozitif yüklü temel parçacıktır.
  • Elektron: Atomun katmanlarında hareket eden negatif yüklü parçacıktır.
  • Nötr Cisim: Pozitif ve negatif yük sayıları birbirine eşit olan cisimdir.
  • Pozitif Yüklü Cisim: Pozitif yük miktarı negatif yük miktarından fazla olan cisimdir.
  • Negatif Yüklü Cisim: Negatif yük miktarı pozitif yük miktarından fazla olan cisimdir.
  • Elektriklenme: Maddelerin elektron kazanması, kaybetmesi veya elektronların yer değiştirmesidir.
  • Sürtünme ile Elektriklenme: Birbirine sürülen cisimlerin zıt yüklerle yüklenmesi olayıdır.
  • Dokunma ile Elektriklenme: Temas eden cisimlerin toplam yükü paylaşarak aynı yükle yüklenmesidir.
  • Etki ile Elektriklenme: Temas olmadan elektriksel itme ve çekme kuvvetiyle yüklerin yer değiştirmesidir.
  • Elektroskop: Cisimlerin yüklü olup olmadığını ve yük türünü belirleyen alettir.
  • Şimşek: Yüklü bulutların kendi arasında gerçekleştirdiği elektrik yükü aktarımıdır.
  • Yıldırım: Bulut ile yeryüzü arasında gerçekleşen elektrik yükü aktarımıdır.
  • Paratoner: Binaları yıldırımın zararlı etkilerinden koruyan yıldırımsavar sistemidir.
  • Faraday Kafesi: Metal ağlarla örülerek iç mekânı dış elektrik yüklerinden koruyan düzenektir.

Düşün ve yorumla

Sence elektriklenme olgusu kontrol altına alınamasaydı günümüz teknolojisinde ve günlük yaşamımızda ne gibi zorluklarla karşılaşırdık?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.