Millî Kalkınma Hamleleri

Millî kalkınma hamleleri, bir ülkenin ekonomik ve sosyal bağımsızlığını güçlendirmek, üretim kapasitesini artırmak ve çağdaş bir devlet yapısına ulaştırmak amacıyla yapılan planlı ve kapsamlı girişimlerdir.

Bu hamleler, Osmanlı Devleti'nin son döneminde başlayan sanayileşme çabalarının devamı niteliğinde olup Millî Mücadele sonrasında daha planlı bir şekilde uygulanmıştır.

Savaş yıllarında üretimin düşmesi ve sanayi tesislerinin yetersiz kalması, yeni kurulan Türk devletini yeni ekonomi politikaları belirlemeye yöneltmiştir. Bu amaçla 17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında Mustafa Kemal öncülüğünde İzmir İktisat Kongresi toplanmıştır.

Kongrede alınan kararlar Misak-ı İktisadi (Ekonomik And) olarak adlandırılmıştır. Bu ilkeler doğrultusunda halkın kendi ihtiyacını mümkün olduğunca kendi üretmesi, ithalatta israftan kaçınması ve millî üretimi artırmak için kararlılıkla çalışması hedeflenmiştir.

İzmir İktisat Kongresi kararlarının ardından vatansever girişimciler yerli sanayi hamlelerini başlatmıştır. Şakir Zümre, 1925 yılında kurduğu Türk Sanayi Harbiye ve Madeniye Fabrikası ile ordunun mühimmat ihtiyacını karşılamış, ayrıca soba ve tarım aletleri üreterek ihraç etmiştir.

Nuri Killigil, 1933'te Zeytinburnu Demir Fabrikasını, 1938'de ise Sütlüce Silah ve Cephane Fabrikasını faaliyete geçirmiştir. İthal makine yerine yerli üretim makineler kullanarak kendi tasarımı olan tabanca, el bombası ve mühimmatları üretmiştir.

Mehmet Ali Kâğıtçı, I. Beş Yıllık Kalkınma Planı kapsamında 1934 yılında İzmit'te selüloz ve kâğıt fabrikasını kurmuş, 1936'da ilk kâğıdı üretmiştir. Bu tesis, II. Dünya Savaşı sırasındaki ham madde krizinde gazete ve eğitim kâğıdı ihtiyacını karşılamıştır.

Nuri Demirağ, demiryolu yatırımlarının yanı sıra ilk uçak fabrikasını kurarak Nu.D-36 adıyla ilk yerli eğitim uçağını imal etmiş ve Yeşilköy'de Gök Okulu açmıştır. Sivil havacılığı yaygınlaştırmak isteyen Vecihi Hürkuş da 1933'te ulaşım ve sağlık hizmetlerine katkı sağlayan girişimlerde bulunmuştur.

Zihni Derin, Rize'de çay yetiştirilebileceğini kanıtlayarak bölge halkının geçim kaynağını oluşturmuştur. 1961 yılında Eskişehir'de Türk mühendislerince üretilen ilk yerli otomobil Devrim, dönemin koşulları nedeniyle seri üretime geçememiştir.

Millî kalkınma hamleleri zaman zaman iç ve dış etkenler nedeniyle yavaşlama yaşamıştır. 1939-1945 yılları arasındaki II. Dünya Savaşı, bütçe zorlukları, ham madde sıkıntısı ve ucuz ithal ürünlerin pazara girmesi üretimi olumsuz etkilemiştir.

Sanayi ve madenciliği desteklemek amacıyla 1935'te Etibank kurulmuş, 1950'de Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKE) faaliyete geçmiştir. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında yaşanan ambargolar, yerli savunma sanayisinin önemini bir kez daha ortaya koymuştur.

Bu süreçte millî savunma altyapısını güçlendirmek adına 1975 yılında ASELSAN, 1982 yılında ise HAVELSAN kurulmuştur. Bölgesel kalkınmayı sağlamak amacıyla 1980 yılında Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) hayata geçirilmiştir.

Günümüzde kalkınma hamleleri yüksek teknoloji, araştırma ve yenilikçilik ekseninde ilerlemektedir. Bilgi birikimini artırmak için yapılan çalışmalara AR-GE, yeni fikirlerin faydalı ürünlere dönüştürülmesine ise İnovasyon adı verilir. KOSGEB ve TÜBİTAK bu süreçte girişimcileri desteklemektedir.

Savunma sanayisinde TUSAŞ tarafından ilk yerli İHA 2010'da, SİHA 2014'te üretilmiştir. KAAN millî muharip uçağı, TCG Anadolu SİHA gemisi ve MİLGEM projesi kapsamındaki TCG İstanbul fırkateyni modern yerli üretimin örneklerindendir.

2018'de kurulan Türkiye Uzay Ajansı (TUA) bünyesinde Alper Gezeravcı ilk Türk astronot olarak uzaya gitmiştir. Ayrıca 2019'da Bilişim Vadisi kurulmuş, yerli COVID-19 aşısı Turkovac geliştirilmiş ve elektrikli yerli otomobil Togg 2022'de seri üretime geçmiştir.

Gençleri teknoloji üretimine yönlendirmek amacıyla düzenlenen TEKNOFEST, ortaokul öğrencilerine robotik, yapay zekâ ve roket projeleri geliştirme fırsatı sunmaktadır.