Sınıflandırma ve Biyoçeşitlilik

Dünya üzerinde yaşayan yaklaşık 1,2 milyon canlı türü keşfedilmiştir. Canlıların benzerliklerine, farklılıklarına ve akrabalık derecelerine göre belirli gruplara ayrılmasına sınıflandırma denir.

Sınıflandırma kategorilerinde yer alan ortak özelliklere sahip canlı gruplarına takson adı verilir. Canlıları sınıflandırmak için gerekli ilke ve ölçütleri belirleyen bilim dalına ise taksonomi denir. Taksonomi bilimi morfoloji, anatomi, histoloji, biyokimya ve moleküler biyolojiden yararlanır.

Tarihî süreçte yapılan ilk sınıflandırmalar canlıların dış görünüşüne ve yaşadığı ortama dayanan yapay sınıflandırma olarak adlandırılır. Günümüzde ise canlıların hücresel, anatomik ve genetik akrabalık ilişkilerine dayanan doğal sınıflandırma kullanılır. Doğal sınıflandırmada DNA, RNA ve protein dizilim benzerlikleri temel alınır.

Sınıflandırmanın doğal ve temel birimi tür olarak kabul edilir. Tür; ortak özelliklere ve genetik mirasa sahip, birbiriyle çiftleştiğinde verimli döller verebilen canlılar topluluğudur.

Türlerin bilimsel olarak isimlendirilmesinde Carl Linnaeus tarafından geliştirilen ikili adlandırma yöntemi kullanılır. Bu yöntemde birinci kelime cins adını belirtir ve ilk harfi büyük yazılır; ikinci kelime ise tamamlayıcı addır ve küçük harfle yazılır. İki kelime birlikte italik yazılarak tür adını oluşturur.

Sınıflandırma kategorileri küçükten büyüğe doğru tür, cins, aile, takım, sınıf, şube, âlem ve üst âlem şeklindedir. Âlemden türe doğru gidildikçe birey sayısı azalır ancak ortak özellikler ve protein benzerliği artar.

Günümüz sınıflandırma sisteminde canlılar hücresel yapı ve moleküler özelliklerine göre bakteriler, arkeler ve ökaryotlar olmak üzere üç üst âlem altında toplanır. Bakteriler ve arkeler prokaryotik hücre yapısına sahiptir.

Bakteriler tek hücreli prokaryot organizmalardır. Hücre duvarlarında peptidoglikan bulunur ve genetik materyalleri histon proteinine sarılı olmayan halkasal DNA'dır. Bazı türleri olumsuz çevre koşullarında dayanıklı endospor oluşturabilir.

Arkeler ise peptidoglikan içermeyen hücre duvarına ve özgün zar lipitlerine sahiptir. Genetik materyalleri histon proteinleri barındırır ve aşırı sıcak, yüksek tuzluluk veya oksijensiz bataklıklar gibi zorlu ortamlarda yaşayabilirler.

Ökaryotlar üst âlemi, belirgin bir çekirdeğe ve zarla çevrili organellere sahip hücrelerden oluşur. Bu üst âlem protista, bitkiler, mantarlar ve hayvanlar olmak üzere dört âleme ayrılır.

Protistler genellikle tek hücreli ökaryotlardır; amip, öglena ve paramesyum bu gruba dahildir. Bitkiler selüloz hücre duvarına sahip, kloroplastlarıyla fotosentez yapan çok hücreli üreticilerdir. Mantarlar ise kitin duvarlı, glikojen depolayan heterotrof canlılardır.

Hayvanlar hücresel düzeyde duvarı olmayan, çok hücreli ve heterotrof ökaryotlardır. Embriyonik gelişimde sırt tarafında esnek bir destek çubuğu olan notokord bulundurma durumuna göre omurgasızlar ve omurgalılar şeklinde iki ana grupta incelenirler.

Canlı türleri ekosistemlerin sürdürülebilirliği ve insan ekonomisi için hayati roller üstlenir. Bakteriler insülin ve büyüme hormonu üretiminde, atık su arıtımında ve yoğurt fermantasyonunda yaygın biçimde kullanılır.

Mantarlar organik atıkları parçalayarak doğadaki madde döngülerini tamamlar ve penisilin antibiyotiğinin elde edilmesinde görev alır. Bitkiler ise atmosferdeki oksijen dengesini korur, erozyonu önler ve ilaç, kâğıt ile ahşap sanayisinin temel girdisini oluşturur.

Hayvanlar besin zincirinin temel parçasıdır ve bitkilerin tozlaşması ile tohum yayılmasında rol oynar. Ayrıca tarım, hayvancılık ve gıda sektörünün vazgeçilmez ekonomik kaynaklarını sağlarlar.

Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki canlıların genetik, tür ve ekosistem çeşitliliği düzeylerindeki zenginliğidir. Yalnızca belirli bir coğrafi bölgeye özgü olan türlere endemik tür denir.

Türkiye farklı fito-coğrafik bölgelerin kesişim noktasında yer aldığı için yüksek biyoçeşitliliğe sahiptir. Ülkemizde binlerce tohumlu bitki ve omurgalı hayvan türü bulunmakta olup bunların önemli bir kısmı endemiktir.

Ülkedeki biyolojik çeşitlilik verilerini toplamak ve koruma tedbirleri geliştirmek amacıyla Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı kurulmuştur. Türk bilim insanlarının çalışmalarıyla bu biyolojik miras kayıt altına alınmaktadır.