Fen Bilimleri 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Canlıların Yapısına Yolculuk Konu 1/2

Hücre ve Organelleri

Canlıların temel yapı birimi olan hücreyi, organellerini, bitki ve hayvan hücresi farklarını ve hücreden organizmaya uzanan hiyerarşiyi keşfedin.

Kazanımlar

13. Hafta14 Aralık – 18 Aralık

FB.5.3.1 Bitki ve hayvan hücrelerini temel kısımları ve özellikleri açısından karşılaştırabilme

  1. a Bitki ve hayvan hücrelerinin özelliklerini belirler.
  2. b Bitki ve hayvan hücrelerinin benzer özelliklerini listeler.
5. Sınıf Fen Bilimleri Bitki ve hayvan hücresi şeması

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Mikroskobun Keşfi ve Kullanımı

Canlıların mikroskobik yapılarını inceleyebilmek amacıyla mercek teknolojilerinden yararlanılarak mikroskop geliştirilmiştir.

Tarihsel Gelişimi;

  • Hans ve Zacharias Janssen 1590'lı yıllarda mercekleri tüpe yerleştirerek ilk mikroskop modelini geliştirmiştir.
  • Robert Hooke 1665'te şişe mantarındaki boş odacıkları gözlemleyerek bunlara hücre adını vermiştir.
  • Antonie van Leeuwenhoek 1670'lerde 270 kat büyütmeli mikroskopla mikroorganizma örneklerini gözlemlemiştir.

Kullanımı ve Preparat Hazırlama;

  • İncelenecek örnek lam üzerine konur, damlatılan sıvının üstü lamel ile hava kabarcığı kalmayacak şekilde kapatılır.
  • Mikroskopta incelenmek üzere lam ve lamel ile hazırlanan örneğe preparat adı verilir.
  • Gözlem yapmaya daima büyütme gücü en küçük olan objektif seçilerek başlanır.
  • Görüntüyü mikroskopta netleştirmek amacıyla ayar vidaları kullanılır.

Dikkat Preparat hazırlanırken alttaki büyük cama lam, üstü kapatılan küçük ve ince cama ise lamel denir.

Hücrenin Temel Kısımları

Canlılık özellikleri taşıyan en küçük yapı birimi hücredir ve temel üç kısımdan oluşur.

Hücrenin Temel Bölümleri;

  • Hücre zarı, hücreyi sarıp dağılmasını önleyen esnek, canlı ve seçici geçirgen bir zardır.
  • Hücre duvarı, sadece bitki hücrelerinde hücre zarının dışını saran sert ve koruyucu yapıdır.
  • Sitoplazma, hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan ve saydam sıvıdır.
  • Çekirdek, hücrenin yönetimini sağlayan ve kalıtsal bilgileri taşıyan merkezdir.

Not Bitkilerdeki yaprak şekli veya kedilerdeki göz rengi gibi kalıtsal özellikler çekirdekte taşınır.

Dikkat Hücre zarı bütün hücrelerde bulunup esnek ve seçici geçirgenken, hücre duvarı sadece bitkilerde bulunan sert bir örtüdür.

Hücre Organelleri ve Görevleri

Sitoplazma içerisinde canlılık faaliyetlerini yürüten özelleşmiş yapılara organel denir.

Organeller ve Görevleri;

  • Mitokondri, hücrenin yaşaması için gereken enerjiyi besin ve oksijenle üreten organeldir.
  • Ribozom, hücrenin yaşamsal ihtiyacı olan proteinleri sentezlemekle görevli en küçük organeldir.
  • Endoplazmik retikulum, hücre zarı ile çekirdek arasında madde iletimini sağlayan kanallar sistemidir.
  • Golgi cisimciği, hücredeki çeşitli salgı maddelerinin üretilmesini ve paketlenmesini sağlar.
  • Koful, hücredeki su, besin ve metabolik atık maddelerini depolayan keseciktir.
  • Lizozom, büyük moleküllü besinleri parçalayarak hücre içi sindirimi gerçekleştiren organeldir.
  • Kloroplast, bitkilerin yeşil kısımlarında yer alarak besin ve oksijen üretimini üstlenir.
  • Sentrozom, hayvan hücrelerinde yer alarak hücre bölünmesi sırasında görev alır.

Dikkat Lizozom hücre içi sindirimde, ribozom ise protein üretiminde görev yapar.

Bitki ve Hayvan Hücresi Arasındaki Benzerlik ve Farklar

Bitki ve hayvan hücreleri temel benzerliklere sahip olmakla birlikte belirgin yapısal farklar gösterir.

Benzer Yönleri;

  • Her iki hücre çeşidinde de hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek ortak olarak yer alır.
  • Mitokondri, ribozom, endoplazmik retikulum ve golgi cisimciği her iki hücrede de ortak organel grubudur.
  • Soğan zarı hücresi bitkiye, ağız içi epitel hücresi ise hayvan hücresi türüne örnektir.

Farklı Yönleri;

  • Bitki hücresi hücre duvarından dolayı köşeli, hayvan hücresi ise genellikle oval şekillidir.
  • Bitki hücrelerinde kloroplast bulunurken hayvan hücrelerinde bu organel yer almaz.
  • Hayvan hücresinde sentrozom bulunurken gelişmiş bitki hücrelerinde yer almaz.
  • Kofullar bitki hücresinde büyük ve az, hayvan hücresinde ise küçük ve çok sayıdadır.

Dikkat Hücre duvarı ve kloroplast sadece bitki hücresinde; sentrozom ise hayvan hücresinde bulunur.

Hücreden Organizmaya Hiyerarşik Yapı

Çok hücreli canlılarda hücreler rastgele değil, basitten karmaşığa hiyerarşik bir düzen içinde birleşir.

Biyolojik Organizasyon Basamakları;

  • Aynı yapı ve görevdeki hücrelerin bir araya gelmesiyle doku meydana gelir.
  • Farklı dokuların belirli bir görevi gerçekleştirmek üzere toplanmasıyla organ oluşur.
  • Belirli yaşamsal görevleri üstlenen organların oluşturduğu çalışma birliğine sistem denir.
  • Bütün sistemlerin uyum içinde çalışmasıyla bağımsız yaşayan bir organizma ortaya çıkar.
  • Organizasyonun basitten karmaşığa sıralaması hücre, doku, organ, sistem, organizma şeklindedir.
  • Bina modelinde tuğla hücreyi, duvar dokuyu, oda organı, ev sistemi, köy ise organizma basamağını simgeler.

Not Kas hücresi kas dokusunu, dokular birleşerek kol veya mide organını, organlar da destek ve hareket sistemini oluşturur.

Detaylı konu anlatımı

Mikroskobun Keşfi ve Kullanımı

Mikroskobun Tarihsel Gelişimi

Gözle görülemeyecek kadar küçük varlıkları mercekler yardımıyla büyüterek incelemeyi sağlayan araca mikroskop denir.

İlk mikroskop 1590'lı yıllarda Hans Janssen ve oğlu Zacharias Janssen tarafından merceklerin bir tüp içerisine yerleştirilmesiyle icat edilmiştir. Bu araç nesneleri yaklaşık 10 kat büyütebilmiştir.

Robert Hooke, 1665 yılında geliştirdiği mikroskopla şişe mantarından aldığı ince kesitleri incelemiştir. Gördüğü boş odacıklara Latince küçük oda anlamına gelen cellula yani hücre adını vermiştir.

Antonie van Leeuwenhoek ise 1670'li yıllarda 270 kat büyütme gücüne sahip mikroskoplar geliştirmiş ve diş plağından aldığı örneklerde tek hücreli canlıları gözlemlemiştir.

Mikroskobun Kısımları ve Preparat Hazırlama

Mikroskop; oküler, objektif, tabla, kaba ve ince ayar vidaları, taşıma kolu ve ışık kaynağından oluşur.

İncelenecek nesne lam adı verilen camın üzerine konur, üzerine sıvı damlatılır ve hava kabarcığı kalmayacak biçimde lamel ile kapatılarak preparat hazırlanır.

İncelemeye daima büyütme gücü en düşük olan objektif ile başlanır. Görüntüyü netleştirmek amacıyla kaba ve ince ayar vidaları kullanılır.

Hücrenin Temel Kısımları

Hücre Nedir?

Canlıların yapısını oluşturan ve canlılık özellikleri gösteren en küçük yapı birimine hücre denir. Bütün canlılar hücresel yapıya sahiptir.

Hücreler genellikle dıştan içe doğru hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek olmak üzere üç temel kısımdan oluşur.

Hücre Zarı ve Hücre Duvarı

Hücre zarı, hücreyi dış ortamdan ayıran, esnek, canlı ve dinamik bir zardır. Hücrenin dağılmasını önler, hücreye şekil verir ve üzerindeki geçitler sayesinde madde giriş çıkışını kontrol eder. Hücre zarı seçici geçirgen özelliktedir.

Hücre duvarı (hücre çeperi), yalnızca bitki hücrelerinde hücre zarının dış kısmında bulunur. Sert ve dayanıklı yapısıyla bitki hücresini dış etkenlerden korur ve hücreye köşeli bir biçim kazandırır.

Sitoplazma ve Çekirdek

Sitoplazma, hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, yarı akışkan ve saydam bir sıvıdır. Yaşamsal olayların gerçekleştiği organeller sitoplazma içinde yüzer.

Çekirdek, hücrenin yönetim ve kalıtım merkezidir. Canlıya ait kalıtsal bilgileri taşır; örneğin kedilerin göz rengi veya maydanozun yaprak şekli çekirdekteki yapılarla yeni nesillere aktarılır.

Hücre Organelleri ve Görevleri

Sitoplazmada Yer Alan Yaşamsal Yapılar

Sitoplazma içinde solunum, boşaltım, sindirim ve madde taşınması gibi yaşamsal görevleri üstlenen özelleşmiş yapılara organel denir.

Mitokondri, besin ve oksijeni kullanarak hücrenin ihtiyacı olan enerjiyi üretir. Yoğun enerji harcayan hücrelerde sayısı fazladır.

Ribozom, hücrenin protein üretiminden sorumlu en küçük organeldir. Bütün bitki ve hayvan hücrelerinde bulunur.

Endoplazmik retikulum, hücre zarı ile çekirdek arasında uzanan borucuk sistemidir; hücre içi madde iletimini sağlar.

Golgi cisimciği (golgi aygıtı), salgı maddelerinin üretilmesi, ayrıştırılması ve paketlenmesinden sorumludur.

Depo, Sindirim ve Bölünme Organelleri

Koful, hücre içindeki su, besin ve atık maddeleri depolayan keseciklerdir.

Lizozom, hücre içi sindirimde görev alır; büyük moleküllü besinleri parçalar. Hayvan hücrelerinde ve bazı ilkel bitki hücrelerinde yer alır.

Kloroplast, sadece bitkilerin yeşil kısımlarında bulunan, fotosentez ile besin ve oksijen üreten organeldir.

Sentrozom, hayvan hücrelerinde bulunan ve hücre bölünmesinde görev alan yapıdır.

Bitki ve Hayvan Hücresi Arasındaki Benzerlik ve Farklar

Ortak Özellikler

Bitki ve hayvan hücreleri mikroskop altında incelendiğinde birçok ortak yapıya sahip oldukları görülür. Soğan zarı bitki hücresine, ağız içi epitel hücresi ise hayvan hücresine örnektir.

Her iki hücre çeşidinde de hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek temel kısımlar olarak bulunur.

Ayrıca ribozom, mitokondri, endoplazmik retikulum, golgi cisimciği ve koful hem bitki hem de hayvan hücrelerinde ortak organellerdir.

Yapısal Farklılıklar

Bitki hücresi, hücre zarının dışında hücre duvarına sahiptir ve bu nedenle köşeli bir şekle sahiptir. Kloroplast içerir, sentrozom bulundurmaz. Kofulları büyük ve az sayıdadır.

Hayvan hücresi, hücre duvarı içermez ve bu sebeple yuvarlak ya da oval bir şekle sahiptir. Kloroplast bulundurmaz, sentrozom içerir. Kofulları küçük ve çok sayıdadır.

Hücreden Organizmaya Hiyerarşik Yapı

Biyolojik Organizasyon Basamakları

Çok hücreli canlılarda hücreler rastgele bir arada bulunmaz. Canlı vücudunda basitten karmaşığa doğru kesintisiz bir iş birliği ve hiyerarşik düzen vardır.

Benzer yapı ve görevdeki hücrelerin bir araya gelmesiyle doku oluşur. Örneğin kas hücreleri birleşerek kas dokusunu meydana getirir.

Farklı dokuların belirli bir görevi yerine getirmek üzere birleşmesiyle organ oluşur. Kas dokusu ve diğer dokular birleşerek mide veya kol gibi organları meydana getirir.

Belirli görevleri yürüten organların oluşturduğu yapıya sistem denir. Kemik, kıkırdak ve kas organları birleşerek destek ve hareket sistemini kurar.

Sistemlerin uyumlu bir bütün halinde çalışmasıyla bağımsız bir canlı olan organizma meydana gelir. İnsan trilyonlarca hücrenin uyumla çalıştığı bir organizmadır.

Yapı Modelleri ve Analojiler

Bu düzen basitten karmaşığa doğru sırasıyla; Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma şeklindedir.

Bir bina yapısında tuğla hücreyi, duvar dokuyu, oda organı, daire veya kat sistemi, binanın tamamı ise organizmayı temsil eder.

Benzer şekilde ülke modelinde ev hücreye, mahalle dokuya, ilçe organa, il sisteme, ülke ise organizmaya benzetilebilir.

Konuyu anlama alıştırmaları

Mikroskobun Keşfi ve Kullanımı

Dene: İki parça şeffaf naylon arasına bir damla su damlatıp hava kabarcığı bırakmadan kapatmayı dene.

Hücrenin Temel Kısımları

Günlük Hayattan Bul: Hücre zarının seçici geçirgenlik görevini günlük hayatta güvenliği sağlayan bir uygulamayla eşleştir.

Hücre Organelleri ve Görevleri

Karşılaştır: Mitokondri ile kloroplast organellerinin hücreye sağladığı temel katkıları karşılaştır.

Bitki ve Hayvan Hücresi Arasındaki Benzerlik ve Farklar

Hayal Et: Mikroskop ekranında daha önce hiç görmediğin bir hücre belirdiğini ve köşeli şekliyle yeşil renkli taneciklerini incelediğini hayal et.

Hücreden Organizmaya Hiyerarşik Yapı

Düşün: Bir okul yönetimindeki görev dağılımını hücreden organizmaya doğru sıralanan basamaklarla eşleştir.

Özet

  • Hücre: Canlıların canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimidir.
  • Hücre Zarı: Hücreyi dıştan saran, seçici geçirgen ve esnek koruyucu tabakadır.
  • Hücre Duvarı: Bitki hücrelerinde hücre zarını çevreleyen sert ve koruyucu yapıdır.
  • Sitoplazma: Yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştiği organelleri barındıran yarı akışkan sıvıdır.
  • Çekirdek: Hücrenin yaşamsal olaylarını yöneten ve kalıtsal bilgiyi taşıyan merkezdir.
  • Mitokondri: Besin ve oksijeni kullanarak hücre için enerji üreten organeldir.
  • Ribozom: Bütün hücre çeşitlerinde protein üretiminden sorumlu olan yapıdır.
  • Golgi Cisimciği: Hücre içinde salgı maddelerini üreten ve paketleyen organeldir.
  • Koful: Hücrede su, besin ve atık maddeleri depolayan keseciktir.
  • Kloroplast: Bitki hücrelerinde fotosentez yoluyla besin ve oksijen üreten organeldir.
  • Sentrozom: Hayvan hücrelerinde hücre bölünmesini kontrol eden yapıdır.
  • Doku: Aynı görevi yapmak üzere birleşen benzer hücreler topluluğudur.
  • Organ: Belirli bir görevi yerine getirmek için dokuların oluşturduğu yapıdır.
  • Organizma: Sistemlerin uyum içinde çalışmasıyla oluşan canlı varlığın bütünüdür.

Düşün ve yorumla

Sence bir hücredeki organellerden biri aniden görevini yapamaz hale gelseydi, bu durum sırasıyla doku, organ ve tüm canlının yaşamını nasıl etkilerdi?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.