Fen Bilimleri 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 04 Işığın Dünyası Konu 3/3

Tam Gölgenin Oluşumu

Işığın opak maddelerden geçememesiyle oluşan tam gölgenin niteliklerini, gölge boyunu etkileyen değişkenleri ve tarihteki kullanım alanlarını keşfedin.

Kazanımlar

22. Hafta1 Mart – 5 Mart

FB.5.4.3 Tam gölgeyi bilimsel olarak gözlemleyebilme

  1. a Tam gölgenin niteliklerini tanımlar.
  2. b Tam gölgeye ait elde ettiği verileri kaydeder.
5. Sınıf Fen Bilimleri Işık engel ve perdedeki karanlık gölge

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Tam Gölge Nedir ve Nasıl Oluşur?

Işığın saydam olmayan maddelerle karşılaşması sonucunda tam gölge oluşur.

Tam gölgenin oluşumu ve özelliği;

  • Işık ışınları saydam olmayan opak maddeler tarafından engellenir ve arkasına geçemez.
  • Opak maddelerin arkasında oluşan karanlık bölgeye tam gölge adı verilir.
  • Gölge oluşumu, ışığın doğrusal yol izlediğinin kesin bir kanıtıdır.
  • Karanlık ortamda opak nesnenin arkasındaki ekranda nesnenin biçimine uygun net gölge oluşur.

Tam Gölgenin Büyüklüğünü Etkileyen Değişkenler

Cismin boyutunun etkisi;

  • Işık kaynağına eşit uzaklıktaki cisimlerden boyutu büyük olanın gölgesi daha büyük olur.

Işık kaynağı ve cisim mesafesi;

  • Cisim veya ışık kaynağı birbirine yaklaştırılırsa gölge boyu büyür.
  • Cisim veya ışık kaynağı birbirinden uzaklaştırılırsa gölge boyu küçülür.

Ekran ve cisim mesafesi;

  • Cisim ekrana veya duvara yaklaştırıldığında gölge boyu küçülür.

Not Duvarda yapılan el gölge oyunlarında eller ışığa yaklaştırıldıkça duvardaki gölge büyür.

Günlük Hayatta ve Tarihte Tam Gölge

Gün içi değişimler ve mimari;

  • Güneş'in geliş açısı değiştikçe gün içinde cisimlerin gölge boyları ve yönleri değişir.
  • Sivas Divriği Ulu Camii batı kapısında Mayıs-Eylül aylarında ikindi öncesi insan silüeti gölgesi oluşur.

Tarihteki bilimsel hesaplamalar;

  • Miletli Thales, gölge boyundan yararlanarak Mısır piramitlerinin yüksekliğini hesaplamıştır.
  • Eratosthenes, öğle vakti anıtın gölge açısını kullanarak Dünya'nın çevresini hesaplamıştır.
Detaylı konu anlatımı

Tam Gölge Nedir ve Nasıl Oluşur?

Tam Gölgenin Oluşumu

Işık ışınları saydam olmayan yani opak maddelerle karşılaştığında bu maddelerin içinden geçemez. Maddenin ışığı engellemesiyle arkasında ışık almayan karanlık bir bölge meydana gelir.

Opak maddelerin arkasında oluşan bu karanlık bölgeye tam gölge adı verilir. Işığın önüne bir engel konulduğunda gölgenin oluşması, ışığın doğrusal bir yol izlediğinin kesin bir kanıtıdır.

Karanlık bir ortamda ışık kaynağı ile ekran arasına opak bir nesne konulduğunda, nesnenin biçimine uygun net bir gölge alanı elde edilir.

Tam Gölgenin Büyüklüğünü Etkileyen Değişkenler

Cismin Boyutunun Gölgeye Etkisi

Bir cismin gölgesinin büyüklüğü öncelikle cismin kendi boyutuna bağlıdır. Işık kaynağına eşit uzaklıkta bulunan iki farklı cisimden boyutu büyük olanın gölgesi daha büyük olur. Örneğin ışık kaynağına aynı mesafede duran bir futbol topunun gölgesi, tenis topunun gölgesinden daha büyüktür.

Işık Kaynağı ve Cisim Arasındaki Mesafe

Gölge boyunu etkileyen bir diğer unsur, ışık kaynağı ile cisim arasındaki uzaklıktır. Işık kaynağının yeri sabit tutulup cisim ışık kaynağına yaklaştırıldığında gölgenin boyu büyür. Cisim ışık kaynağından uzaklaştırıldığında ise gölgenin boyu küçülür.

Benzer şekilde cismin yeri sabit tutulup ışık kaynağı cisme yaklaştırılırsa gölge büyür, ışık kaynağı cisimden uzaklaştırılırsa gölge küçülür.

Ekran ve Cisim Arasındaki Mesafe

Gölgenin düştüğü duvar veya ekran ile cisim arasındaki mesafe de gölge boyutunu değiştirir. Cisim duvara yani ekrana yaklaştırıldığında gölgesinin boyu küçülür. Duvarda el hareketleriyle yapılan tavşan ve köpek figürü oyunlarında eller ışığa yaklaştıkça duvardaki gölge büyür.

Günlük Hayatta ve Tarihte Tam Gölge

Gün İçi Gölge Değişimleri

Gün içerisinde Güneş'in gökyüzündeki konumuna bağlı olarak cisimlerin gölge boyları ve gölge yönleri sürekli olarak değişir. Güneş'in geliş açısı farklılaştıkça cisimlerin yere düşen gölgelerinin uzunlukları da farklılaşmaktadır.

Mimaride ve Sanatta Gölge

Sivas'ta yer alan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası batı kapısında Mayıs ve Eylül ayları arasında ikindi vaktinden önce özel bir gölge oluşur. İnce hesaplar ve fizik bilgisiyle tasarlanmış bu yapıda, kapı üzerinde insan silüeti şeklinde bir gölge meydana gelmektedir.

Tarihte Bilimsel Gölge Hesaplamaları

Bilim insanları tarihte gölge boylarından yararlanarak önemli ölçümler yapmışlardır. Miletli Thales, uzunluğu bilinen bir cismin gölge boyundan faydalanarak Mısır piramitlerinden birinin yüksekliğini hesaplamıştır.

Bilim insanı Eratosthenes ise öğle vaktinde bir anıtın gölge açısından yararlanarak Dünya'nın çevresini bugünkü değerlere çok yakın bir şekilde hesaplamıştır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Tam Gölge Nedir ve Nasıl Oluşur?

Karşılaştır: Opak maddenin ışık karşısındaki davranışı ile tam gölge alanının oluşumu arasındaki ilişkiyi kendi cümlelerinizle ifade ediniz.

Tam Gölgenin Büyüklüğünü Etkileyen Değişkenler

Dene: Bir el fenerinin önüne elinizi koyup duvardaki gölgeyi gözlemleyiniz, ardından elinizi fenerden uzaklaştırıp duvara doğru yaklaştırarak gölgedeki değişimi inceleyiniz.

Günlük Hayatta ve Tarihte Tam Gölge

Hayal Et: Güneşli bir günde sabahtan akşama kadar bahçede duran bir bayrak direğinin gölgesinin nasıl değiştiğini zihninizde canlandırınız.

Özet

  • Tam Gölge: Opak maddelerin ışığı geçirmemesi sonucunda arkalarında oluşan karanlık bölgedir.
  • Doğrusal Yayılma: Tam gölgenin oluşması ışığın doğrusal bir yol izlediğini gösterir.
  • Cisim Boyutu: Işık kaynağına eşit uzaklıktaki cisimlerden boyutu büyük olanın gölgesi daha büyüktür.
  • Işık Kaynağına Yaklaşma: Cismin ışık kaynağına yaklaştırılması durumunda gölge boyunun büyümesidir.
  • Ekrana Yaklaşma: Cismin gölgenin düştüğü ekrana veya duvara yaklaştırıldığında gölge boyunun küçülmesidir.
  • Gün İçi Gölge Değişimi: Güneş'in gökyüzündeki konumuna bağlı olarak cisimlerin gölge boyunun ve yönünün değişmesidir.
  • Tarihte Gölge Ölçümleri: Thales ve Eratosthenes'in gölge boyu ve açısından yararlanarak yaptığı bilimsel hesaplamalardır.

Düşün ve yorumla

Güneş ışığının açısına göre oluşan gölgeler mimaride veya şehir planlamasında binaların tasarımını nasıl etkileyebilir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.