Sosyal Bilgiler 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Ortak Mirasımız Konu 1/4

Ortak Miras Ögeleri

Ortak miras ögelerini, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ni ve ülkemizdeki tarihî varlıklar ile koruma çalışmalarını keşfedin.

Kazanımlar

14. Hafta21 Aralık – 25 Aralık

SB.5.3.1 Yaşadığı ildeki ortak miras ögelerine ilişkin oluşturduğu ürünü paylaşabilme

  1. a Yaşadığı ildeki somut ve somut olmayan kültürel miras ögelerinden hareketle ortak mirasın önemi hakkında çıkarım yapar.
  2. b Yapılan çıkarımlardan hareketle ortak mirasın önemini açıklayan bir ürün oluşturur.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Tarihî Varlıklar ve Türleri

İnsanlığın geçmişten günümüze bıraktığı kültürel zenginlikler farklı alan ve niteliklerine göre sınıflandırılır.

Tarihî varlık türleri;

  • Tarihî varlıklar, geçmiş uygarlıklardan kalan ve insanlar tarafından din, bilim veya sanat alanlarında üretilen değerlerdir.
  • Tarihî mekân, geçmişte yaşamış insanlara ait izlerin bulunduğu eski yerleşim, ibadet veya savaş alanlarıdır.
  • İstanbul'daki Tarihî Yarımada, Çatalhöyük ve Çanakkale Şehitliği önemli birer tarihî mekân örneğidir.
  • Tarihî eser, geçmiş zamanlarda savunma, ibadet, konaklama veya eğitim gibi amaçlarla inşa edilmiş yapılardır.
  • Topkapı Sarayı, Süleymaniye Camii ve Sümela Manastırı insan eliyle inşa edilmiş birer tarihî eser niteliğindedir.
  • Tarihî nesne, geçmiş uygarlıklardan günümüze kalan ve bir yerden başka bir yere taşınabilen eşyalardır.
  • Kaşıkçı Elması, Pazırık halısı ve Selçuklu paraları müzelerde sergilenen taşınabilir tarihî nesne grubundadır.

Dikkat İnşa edilen yapılar tarihî eser sayılırken, müzelerde sergilenebilen taşınır eşyalar tarihî nesne olarak adlandırılır.

UNESCO ve Kültürel Mirasın Sınıflandırılması

Kültürel miras ögeleri uluslararası düzeyde sınıflandırılarak korunma altına alınır.

UNESCO ve mirasın yapısı;

  • UNESCO, kültürel miras ögelerini insanlığın ortak mirası kabul ederek koruma çalışmaları yürüten uluslararası kurumdur.
  • Türkiye, uluslararası kültürel iş birliğini yürüten UNESCO kuruluşuna 16 Kasım 1945 tarihinde katılmıştır.
  • UNESCO insanlığın mirasını somut kültürel miras ve somut olmayan kültürel miras olarak sınıflandırır.
  • UNESCO güncel listesinde dünya genelinde 972 somut ve 730 somut olmayan öge bulunmaktadır.

Listeye kabul şartları;

  • Bir varlığın listeye girmesi için insanlık tarihine veya bir medeniyete tanıklık etmesi gerekir.
  • Evrensel öneme sahip canlı gelenekler veya üstün doğal ve estetik güzellikler listeye alınma kriterlerindendir.

Dünya ve Ülkemizden Kültürel Miras Örnekleri

Dünyadan ortak miras örnekleri;

  • Bosna Hersek'teki Tarihî Mostar Köprüsü, sembolik güç ve barışçıl birlikteliğin izlerini taşır.
  • Japonya'daki Hiroşima Barış Anıtı, 1945 atom bombası yıkımından ayakta kalarak dünya barışını simgeler.
  • Peru'daki Ceviche yemeği mutfak kültürünü, Filistin'deki Dabkeh oyunu ise güç ve coşkuyu yansıtır.
  • Azerbaycan'daki Pehlevanlık kültürü, güreş ve müzik eşliğinde yapılan somut olmayan toplumsal miras örneğidir.

Türkiye'deki miras zenginlikleri;

  • Türkiye'nin UNESCO listesinde 21 somut ve 30 somut olmayan kültürel miras ögesi bulunur.
  • Adıyaman'daki Nemrut Dağı, Kommagene Krallığı'na ait 10 metrelik devasa heykelleri ve tümülüsüyle tanınır.
  • Nevşehir'deki Göreme Millî Parkı, yer altı şehirleri ve kayalık alanlarıyla Bizans sanatının izlerini taşır.
  • Denizli'deki Pamukkale Travertenleri, yüksek kalsiyum içeriğiyle sağlık alanında değer taşıyan beyaz kayaç yapısıdır.
  • Antalya'daki Karain Mağarası, 500 bin yıl öncesine ait insan izleri ve nesli tükenmiş hayvan kemiklerini barındırır.
  • Karabük'teki Safranbolu evleri, 2000 civarında geleneksel ahşap konutuyla Türk mimari kültürünü temsil eder.
  • Türkiye ve Azerbaycan ortaklığındaki çay kültürü, misafirperverlik ve sosyal etkileşimin somut olmayan miras simgesidir.

Ortak Kültürel Mirasın Korunması

Ortak mirasın yaşatılması uluslararası sözleşmeler ve resmî kurumların koruma çalışmalarıyla sağlanır.

Yasal çerçeve ve resmî kurumlar;

  • UNESCO'nun 1972 tarihli miras koruma sözleşmesini Türkiye 16 Mart 1983 tarihinde imzalamıştır.
  • Ülkemizde tarihî eserleri koruma faaliyetlerini T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Vakıflar Genel Müdürlüğü yürütür.
  • Miras alanlarının bakım ve korumasından Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü sorumludur.

Koruma uygulamaları;

  • Selçuklu ve Osmanlı eseri 5 ahşap direkli cami, korunması amacıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dâhil edilmiştir.
  • Giresun Çanakçı'daki Islık Dili, Halk Eğitimi Merkezleri kurslarıyla öğretilerek koruma altına alınmıştır.
  • Kırşehir'deki Selçuklu gözlemevi olan Cacabey Medresesi, restorasyon çalışmaları yapılarak korunmuştur.
  • Fransa'daki Notre Dame Katedrali, üç boyutlu dijital kopyası kullanılarak yangın sonrasında aslına uygun restore edilmiştir.
Detaylı konu anlatımı

Tarihî Varlıklar ve Türleri

Tarihî varlıklar, geçmiş uygarlıklardan günümüze ulaşan; din, bilim, düşünce, sanat, edebiyat ve mimari gibi alanlarda insanlar tarafından yapılmış değerlerdir. Bu varlıklar tarihî mekân, tarihî eser ve tarihî nesne şeklinde üç temel grupta incelenir.

Tarihî mekân, geçmişte yaşamış insanlara ait kalıntı ve izlerin bulunduğu alanlardır. Çoğunlukla eski yerleşim yerleri, ibadet merkezleri ve savaş alanları bu gruba girer. İstanbul'da bulunan Tarihî Yarımada, Çatalhöyük ve Çanakkale Şehitliği tarihî mekânlara örnektir.

Tarihî eser, geçmiş zamanlarda askerlik, eğitim, konaklama, ulaşım ve ekonomi gibi amaçlarla inşa edilen yapılardır. Topkapı Sarayı, Süleymaniye Camii, İshak Paşa Sarayı, Efes Antik Kenti ve Sümela Manastırı birer tarihî eserdir.

Tarihî nesne, geçmişten günümüze kalan ve genellikle bir yerden başka yere taşınabilen eşyalardır. Müzelerde sergilenen silah, takı, heykel, resim, Pazırık halısı, Selçuklu parası ve Kaşıkçı Elması tarihî nesnelere örnektir.

UNESCO ve Kültürel Mirasın Sınıflandırılması

UNESCO, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumudur. Dünya genelinde farklı kültürlere ait kültürel miras ögelerini insanlığın ortak mirası kabul ederek korunması için çalışmalar yürütür ve bunları Dünya Mirası Listesi'nde yayımlar. Türkiye bu kuruluşa 16 Kasım 1945 tarihinde katılmıştır.

UNESCO insanlığın ortak mirasını iki temel grupta sınıflandırır. Bunlar somut kültürel miras ve somut olmayan kültürel miras olarak adlandırılır. Güncel UNESCO listesinde 972 somut ve 730 somut olmayan öge bulunmaktadır.

Bir varlığın UNESCO listesine alınması için belirli kriterler gerekir. İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı göstermek, bir medeniyete tanıklık etmek, insani değerler arasında alışverişi sergilemek veya evrensel öneme sahip canlı geleneklerle ilgili olmak bu kriterlerden bazılarıdır.

Dünya ve Ülkemizden Kültürel Miras Örnekleri

Dünya üzerinde farklı kültürlere ait somut ve somut olmayan ortak miras ögeleri bulunmaktadır. Bosna Hersek'teki Tarihî Mostar Köprüsü barışçıl birlikteliğin, Peru'daki Ceviche yemeği mutfak kültürünün, Filistin'deki Dabkeh halk oyunu toplumsal coşkunun sembolüdür. Japonya'daki Hiroşima Barış Anıtı 6 Ağustos 1945 atom bombası patlamasından ayakta kalan yapısıyla dünya barışını temsil eder.

Ülkemizde T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı girişimleriyle UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmış 21 somut ve 30 somut olmayan kültürel öge bulunur. Adıyaman Kahta'daki Nemrut Dağı, Kommagene Krallığı'na ait 10 metre yüksekliğindeki heykelleri ve 9 tonluk taş bloklarıyla dikkat çeker. Nevşehir'deki Göreme Millî Parkı ve Kapadokya yer altı şehirleriyle Bizans sanatının örneklerini barındırır.

Denizli'deki Pamukkale Travertenleri yoğun kalsiyum içeriğiyle sağlık alanında değer taşır. Antalya'daki Karain Mağarası 500 bin yıl önce yaşamış insanlara ve nesli tükenmiş hayvan kemiklerine ait izler barındırır. Safranbolu evleri 2000 civarında geleneksel ahşap konutla kültürümüzü yansıtır. Türkiye ve Azerbaycan ortaklığındaki çay kültürü ise misafirperverlik sembolü olarak listede yer alır.

Ortak Kültürel Mirasın Korunması

Ortak kültürel mirası korumak amacıyla UNESCO 1972 yılında Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme'yi yayımlamıştır. Türkiye bu uluslararası sözleşmeyi 16 Mart 1983 tarihinde imzalayarak kabul etmiştir.

Ülkemizde koruma faaliyetlerini T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Vakıflar Genel Müdürlüğü ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, valilikler, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları yürütmektedir.

Kültürel mirası korumaya yönelik çeşitli uygulamalar yapılmaktadır. Selçuklu ve Osmanlı eseri 5 ahşap direkli cami UNESCO listesine alınmış, Giresun Çanakçı'daki Islık Dili (kuş dili) Halk Eğitimi Merkezleri kurslarıyla koruma altına alınmıştır. Selçuklu gözlemevi eseri Kırşehir Cacabey Medresesi restore edilmiş, Fransa'daki Notre Dame Katedrali ise 3 boyutlu dijital kopyası sayesinde yangın sonrası aslına uygun restore edilebilmiştir.

Konuyu anlama alıştırmaları

Tarihî Varlıklar ve Türleri

Karşılaştır: Tarihî eser ile tarihî nesne arasındaki temel farkı taşınabilirlik açısından kendi cümlelerinizle ifade ediniz.

UNESCO ve Kültürel Mirasın Sınıflandırılması

Günlük Hayattan Bul: Yaşadığınız çevrede uygulanan ancak elle tutulamayan bir geleneği somut olmayan kültürel mirasa örnek gösteriniz.

Dünya ve Ülkemizden Kültürel Miras Örnekleri

Hayal Et: Karain Mağarası'nı ziyaret eden bir araştırmacı olarak mağaradaki yarım milyon yıllık kalıntıları incelediğinizi canlandırınız.

Ortak Kültürel Mirasın Korunması

Sen Olsan?: Tarihî bir yapının yangın veya doğal afet riskine karşı korunması için hangi yöntemi tercih ederdiniz?

Özet

  • Tarihî Mekân: Geçmişte yaşamış insanlara ait kalıntı ve izlerin bulunduğu yerleşim alanlarıdır.
  • Tarihî Eser: Geçmiş dönemlerde askerlik, eğitim, konaklama veya ibadet gibi amaçlarla inşa edilmiş yapılardır.
  • Tarihî Nesne: Müzelerde sergilenebilen ve bir yerden başka yere taşınabilen eski eşyalardır.
  • UNESCO: İnsanlığın ortak kültürel ve doğal mirasını korumak amacıyla çalışan uluslararası kuruluştur.
  • Somut Kültürel Miras: Fiziksel olarak var olan, görülebilen ve dokunulabilen tarihî yapı ile varlıklardır.
  • Somut Olmayan Kültürel Miras: Toplumların kuşaktan kuşağa aktardığı gelenek, görenek ve yaşatılan uygulamalardır.
  • Nemrut Dağı: Adıyaman'da bulunan ve devasa heykelleriyle UNESCO listesinde yer alan kültürel mirastır.
  • Vakıflar Genel Müdürlüğü: Ülkemizdeki tarihî ve kültürel varlıkların korunmasından sorumlu resmî kurumlardandır.

Düşün ve yorumla

Sence yaşadığımız şehirdeki tarihî ve kültürel değerlerin korunmasında birey olarak üstlenebileceğimiz en önemli görev ne olmalıdır?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.