Somut ve Somut Olmayan Kültürel Miras Ögeleri

Ortak Miras ve Tarihî Varlıklar

Geçmiş uygarlıklardan günümüze ulaşan din, bilim, düşünce, sanat, edebiyat ve mimari alanlarındaki insan ürünü değerlerin tümü ortak miras olarak kabul edilir.

İnsanlar tarafından inşa edilen veya üretilen bu kalıntılara genel olarak tarihî varlıklar adı verilir. Tarihî varlıklar özelliklerine göre üç temel grupta incelenir.

Tarihî Mekân

Geçmişte yaşamış insanlara ait kalıntı ve izlerin bulunduğu geniş alanlara tarihî mekân denir. Eski yerleşim yerleri, ibadet alanları ve savaş meydanları bu gruba girer.

İstanbul'daki Tarihî Yarımada, Konya'da bulunan Çatalhöyük ve Çanakkale Şehitliği tarihî mekânlara örnektir.

Tarihî Eser

Geçmiş dönemlerde askerlik, eğitim, konaklama, ulaşım veya dinî amaçlarla inşa edilmiş yapılara tarihî eser denir.

Topkapı Sarayı, Süleymaniye Camii, İshak Paşa Sarayı, Sümela Manastırı ve Efes Antik Kenti önemli tarihî eserler arasında yer alır.

Tarihî Nesne

Geçmişten günümüze kalan; genellikle taşınabilir nitelikteki eşya, takı, silah, heykel, para ve resimlere tarihî nesne denir. Bu nesneler çoğunlukla müzelerde sergilenir.

Topkapı Sarayı'nda sergilenen Kaşıkçı Elması, tarihî Selçuklu paraları, Pazırık halısı veya aile büyüklerinden kalan bir İstiklal Madalyası tarihî nesnelere örnektir.

UNESCO ve Dünya Mirası

Farklı kültürlere ait miras ögelerini korumak amacıyla Birleşmiş Milletler bünyesinde UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu) çalışmalar yürütür. Türkiye, UNESCO'ya 16 Kasım 1945 tarihinde katılmıştır.

UNESCO, uluslararası öneme sahip değerleri korumak için Dünya Mirası Listesi hazırlar. Bu listeye girecek ögelerin bir medeniyete tanıklık etmesi, insanlık tarihinde önemli bir aşamayı göstermesi veya evrensel geleneklerle ilişkili olması gerekir.

Somut ve Somut Olmayan Kültürel Miras

UNESCO kültürel mirası iki temel gruba ayırmıştır. Dünya Mirası Listesi'nde güncel olarak 972 somut ve 730 somut olmayan kültürel miras ögesi yer almaktadır.

Somut kültürel miras, fiziksel olarak var olan yapılar, yapıtlar ve anıtlardan oluşur. Bosna Hersek'teki Tarihî Mostar Şehri Eski Köprü Alanı ve Japonya'da atom bombası patlamasından ayakta kalan Hiroşima Barış Anıtı somut mirasa örnektir.

Somut olmayan kültürel miras, toplulukların kuşaktan kuşağa aktardığı gelenekler, sözlü anlatımlar, gösteri sanatları, mutfak kültürü ve ritüellerdir.

Azerbaycan'daki müzik ve aletlerle yapılan Pehlevanlık kültürü, Peru'nun limonlu çiğ balık yemeği Ceviche ve Filistin'de düğünlerde sergilenen Dabkeh halk oyunu somut olmayan kültürel miras ögeleridir.

Ülkemizin Somut Miras Alanları

Türkiye'den UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde koruma altına alınmış 21 somut kültürel miras ögesi bulunmaktadır.

Adıyaman Kâhta'da yer alan Nemrut Dağı, Kommagene Krallığı'na ait 10 metre yüksekliğinde ve 9 tona ulaşan devasa taş heykelleriyle önemli bir alandır.

Nevşehir'deki Göreme Millî Parkı ve Kapadokya bölgesi; Ürgüp, Derinkuyu, Kaymaklı yer altı şehirleri ve Bizans sanatı kalıntılarıyla listede yer alır.

Denizli'deki Pamukkale Travertenleri zengin kalsiyumlu su kaynaklarıyla, yanındaki Hierapolis antik kenti ise dokumacılık ve metal işlemeciliği kalıntılarıyla tescillenmiştir.

Antalya'daki Karain Mağarası 500 bin yıllık insan izlerini ve eski fil kemiklerini barındırır. Karabük'te yer alan Safranbolu evleri ise yaklaşık 2000 geleneksel ahşap Türk evini günümüze taşır.

Ülkemizin Somut Olmayan Miras Değerleri

Türkiye'nin UNESCO listesine kayıtlı 30 adet somut olmayan kültürel miras ögesi bulunmaktadır.

Türkiye ve Azerbaycan ortaklığında listeye giren çay kültürü, siyah çayın ince belli armut biçimli fincanlarda sunulmasıyla misafirperverlik ve sosyal etkileşimin simgesidir.

Koruma Çalışmaları ve Sözleşmeler

Ortak mirasın zarar görmeden gelecek nesillere aktarılması amacıyla UNESCO 1972 yılında Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme metnini yayımlamıştır. Türkiye bu sözleşmeyi 16 Mart 1983 tarihinde imzalamıştır.

Ülkemizde koruma faaliyetlerini T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, valilikler, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları yürütmektedir.

Koruma Uygulamalarından Örnekler

Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait ahşap direkli 5 cami koruma altına alınarak UNESCO listesine dâhil edilmiştir.

Kırşehir'deki Selçuklu eseri Cacabey Medresesi gözlemevi yapısıyla restore edilerek korunmuştur. Fransa'daki Notre Dame Katedrali ise 2010 yılında çıkarılan 3 boyutlu dijital tarama kopyası sayesinde yangın felaketinden sonra aslına uygun şekilde restore edilebilmiştir.

Somut olmayan mirasın korunmasına yönelik olarak Giresun Çanakçı'daki Islık Dili (kuş dili), Halk Eğitimi Merkezlerinde açılan eğitim kursları yoluyla yeni kuşaklara aktarılmaktadır.