Sosyal Bilgiler 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Ortak Mirasımız Konu 2/4

Somut ve Somut Olmayan Kültürel Miras Ögeleri

Geçmişten günümüze ulaşan tarihî yapıları, nesneleri ve yaşayan kültürel gelenekleri keşfedip bu ortak mirası korumanın yollarını inceleyen ders notu.

Kazanımlar

14. Hafta21 Aralık – 25 Aralık

SB.5.3.1 Yaşadığı ildeki ortak miras ögelerine ilişkin oluşturduğu ürünü paylaşabilme

  1. a Yaşadığı ildeki somut ve somut olmayan kültürel miras ögelerinden hareketle ortak mirasın önemi hakkında çıkarım yapar.
  2. b Yapılan çıkarımlardan hareketle ortak mirasın önemini açıklayan bir ürün oluşturur.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Tarihî Varlıklarımız ve Türleri

İnsanlığın geçmişten günümüze bıraktığı değerler tarihî varlıklar olarak farklı kategorilerde sınıflandırılır.

  • Ortak miras, geçmiş uygarlıklardan günümüze ulaşan insan ürünü değerlerin tamamıdır.

Türlerine göre tarihî varlıklar;

  • Tarihî mekân; eski yerleşim alanları, ibadet merkezleri ve savaş meydanlarını kapsayan geniş alanlardır.
  • İstanbul'daki Tarihî Yarımada, Konya'daki Çatalhöyük ve Çanakkale Şehitliği tarihî mekân örnekleridir.
  • Tarihî eser; konaklama, savunma, ulaşım veya dinî amaçlarla inşa edilmiş mimari yapılardır.
  • Topkapı Sarayı, Süleymaniye Camii, İshak Paşa Sarayı, Sümela Manastırı ve Efes Antik Kenti tarihî eser niteliğindedir.
  • Tarihî nesne; geçmişten kalan, genellikle müzelerde sergilenen taşınabilir eşya ve araç gereçlerdir.
  • Kaşıkçı Elması, Selçuklu paraları, Pazırık halısı ve İstiklal Madalyası tarihî nesne örnekleridir.

Dikkat Tarihî eserler sabit mimari yapılarken, tarihî nesneler taşınabilir eşyalardır.

UNESCO ve Kültürel Mirasın Sınıflandırılması

Dünya üzerindeki kültürel miras ögeleri uluslararası kuruluşlar tarafından belgelenip korunmaktadır.

UNESCO ve görevleri;

  • UNESCO, kültürel mirası korumak amacıyla Birleşmiş Milletler bünyesinde Dünya Mirası Listesi hazırlar.
  • Türkiye, UNESCO'ya 16 Kasım 1945 tarihinde resmen katılmıştır.

Fiziksel durumlarına göre miras türleri;

  • Somut kültürel miras; fiziksel olarak varlığını koruyan yapı, anıt ve eserlerden oluşur.
  • Mostar Köprüsü ve atom bombası patlamasından ayakta kalan Hiroşima Barış Anıtı somut mirasa örnektir.
  • Somut olmayan kültürel miras; kuşaktan kuşağa aktarılan gelenek, gösteri sanatı, ritüel ve mutfak kültürüdür.
  • Pehlevanlık kültürü, Peru yemeği Ceviche ve Filistin halk oyunu Dabkeh somut olmayan mirasa örnektir.

Not UNESCO listesinde güncel olarak 972 somut ve 730 somut olmayan kültürel miras ögesi yer almaktadır.

Dikkat Somut miras fiziksel binaları ve anıtları kapsarken, somut olmayan miras yaşayan gelenek ve ritüelleri kapsar.

Türkiye'deki Kültürel Miras Değerleri

Türkiye, köklü tarihi ve zengin kültürüyle uluslararası koruma listelerinde önemli bir yere sahiptir.

UNESCO somut miras listesindeki alanlar;

  • Türkiye'nin UNESCO listesinde tescilli 21 somut miras alanı bulunmaktadır.
  • Nemrut Dağı, Kommagene Krallığı'na ait 10 metrelik dev taş heykelleri ve 9 tonluk bloklarıyla korunmaktadır.
  • Göreme Millî Parkı; yer altı şehirleri, kayalık alanları ve Bizans sanatı kalıntılarıyla listede yer alır.
  • Pamukkale Travertenleri kalsiyumlu kaynaklarıyla, yanındaki Hierapolis antik kenti dokumacılık ve metal işlemeciliğiyle tescillenmiştir.
  • Karain Mağarası, 500 bin yıllık insan izlerini ve nesli tükenmiş fil ile su aygırı kemiklerini barındırır.
  • Safranbolu evleri, yaklaşık 2000 geleneksel ahşap konutuyla Türk sivil mimarisini temsil eder.

UNESCO somut olmayan miras değerleri;

  • Türkiye'nin UNESCO listesine kayıtlı 30 somut olmayan kültürel miras ögesi vardır.
  • Türkiye ve Azerbaycan ortaklığındaki çay kültürü, ince belli bardakta sunulan misafirperverlik simgesidir.

Ortak Mirasın Korunması ve Geleceğe Aktarılması

Kültürel varlıkların tahrip olmasını önlemek ve gelecek nesillere aktarmak için ulusal ve uluslararası çalışmalar yürütülür.

Koruma çalışmaları ve sözleşmeler;

  • UNESCO, 1972 yılında Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme yayımlamıştır.
  • Türkiye uluslararası koruma sözleşmesini 16 Mart 1983 tarihinde imzalamıştır.
  • Ülkemizde koruma faaliyetlerini Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Vakıflar Genel Müdürlüğü yürütür.

Koruma uygulamaları ve teknolojiler;

  • Selçuklu ve Osmanlı dönemine ait 5 ahşap direkli cami koruma altına alınarak UNESCO listesine eklenmiştir.
  • Selçuklu gözlemevi yapısıyla öne çıkan Cacabey Medresesi restore edilerek korunmuştur.
  • Notre Dame Katedrali, yangın sonrası 3 boyutlu dijital tarama kopyası sayesinde aslına uygun restore edilebilmiştir.
  • Giresun Çanakçı'daki Islık dili, Halk Eğitimi Merkezlerindeki kurslar yoluyla yeni kuşaklara aktarılmaktadır.
Detaylı konu anlatımı

Tarihî Varlıklarımız ve Türleri

Ortak Miras ve Tarihî Varlıklar

Geçmiş uygarlıklardan günümüze ulaşan din, bilim, düşünce, sanat, edebiyat ve mimari alanlarındaki insan ürünü değerlerin tümü ortak miras olarak kabul edilir.

İnsanlar tarafından inşa edilen veya üretilen bu kalıntılara genel olarak tarihî varlıklar adı verilir. Tarihî varlıklar özelliklerine göre üç temel grupta incelenir.

Tarihî Mekân

Geçmişte yaşamış insanlara ait kalıntı ve izlerin bulunduğu geniş alanlara tarihî mekân denir. Eski yerleşim yerleri, ibadet alanları ve savaş meydanları bu gruba girer.

İstanbul'daki Tarihî Yarımada, Konya'da bulunan Çatalhöyük ve Çanakkale Şehitliği tarihî mekânlara örnektir.

Tarihî Eser

Geçmiş dönemlerde askerlik, eğitim, konaklama, ulaşım veya dinî amaçlarla inşa edilmiş yapılara tarihî eser denir.

Topkapı Sarayı, Süleymaniye Camii, İshak Paşa Sarayı, Sümela Manastırı ve Efes Antik Kenti önemli tarihî eserler arasında yer alır.

Tarihî Nesne

Geçmişten günümüze kalan; genellikle taşınabilir nitelikteki eşya, takı, silah, heykel, para ve resimlere tarihî nesne denir. Bu nesneler çoğunlukla müzelerde sergilenir.

Topkapı Sarayı'nda sergilenen Kaşıkçı Elması, tarihî Selçuklu paraları, Pazırık halısı veya aile büyüklerinden kalan bir İstiklal Madalyası tarihî nesnelere örnektir.

UNESCO ve Kültürel Mirasın Sınıflandırılması

UNESCO ve Dünya Mirası

Farklı kültürlere ait miras ögelerini korumak amacıyla Birleşmiş Milletler bünyesinde UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu) çalışmalar yürütür. Türkiye, UNESCO'ya 16 Kasım 1945 tarihinde katılmıştır.

UNESCO, uluslararası öneme sahip değerleri korumak için Dünya Mirası Listesi hazırlar. Bu listeye girecek ögelerin bir medeniyete tanıklık etmesi, insanlık tarihinde önemli bir aşamayı göstermesi veya evrensel geleneklerle ilişkili olması gerekir.

Somut ve Somut Olmayan Kültürel Miras

UNESCO kültürel mirası iki temel gruba ayırmıştır. Dünya Mirası Listesi'nde güncel olarak 972 somut ve 730 somut olmayan kültürel miras ögesi yer almaktadır.

Somut kültürel miras, fiziksel olarak var olan yapılar, yapıtlar ve anıtlardan oluşur. Bosna Hersek'teki Tarihî Mostar Şehri Eski Köprü Alanı ve Japonya'da atom bombası patlamasından ayakta kalan Hiroşima Barış Anıtı somut mirasa örnektir.

Somut olmayan kültürel miras, toplulukların kuşaktan kuşağa aktardığı gelenekler, sözlü anlatımlar, gösteri sanatları, mutfak kültürü ve ritüellerdir.

Azerbaycan'daki müzik ve aletlerle yapılan Pehlevanlık kültürü, Peru'nun limonlu çiğ balık yemeği Ceviche ve Filistin'de düğünlerde sergilenen Dabkeh halk oyunu somut olmayan kültürel miras ögeleridir.

Türkiye'deki Kültürel Miras Değerleri

Ülkemizin Somut Miras Alanları

Türkiye'den UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde koruma altına alınmış 21 somut kültürel miras ögesi bulunmaktadır.

Adıyaman Kâhta'da yer alan Nemrut Dağı, Kommagene Krallığı'na ait 10 metre yüksekliğinde ve 9 tona ulaşan devasa taş heykelleriyle önemli bir alandır.

Nevşehir'deki Göreme Millî Parkı ve Kapadokya bölgesi; Ürgüp, Derinkuyu, Kaymaklı yer altı şehirleri ve Bizans sanatı kalıntılarıyla listede yer alır.

Denizli'deki Pamukkale Travertenleri zengin kalsiyumlu su kaynaklarıyla, yanındaki Hierapolis antik kenti ise dokumacılık ve metal işlemeciliği kalıntılarıyla tescillenmiştir.

Antalya'daki Karain Mağarası 500 bin yıllık insan izlerini ve eski fil kemiklerini barındırır. Karabük'te yer alan Safranbolu evleri ise yaklaşık 2000 geleneksel ahşap Türk evini günümüze taşır.

Ülkemizin Somut Olmayan Miras Değerleri

Türkiye'nin UNESCO listesine kayıtlı 30 adet somut olmayan kültürel miras ögesi bulunmaktadır.

Türkiye ve Azerbaycan ortaklığında listeye giren çay kültürü, siyah çayın ince belli armut biçimli fincanlarda sunulmasıyla misafirperverlik ve sosyal etkileşimin simgesidir.

Ortak Mirasın Korunması ve Geleceğe Aktarılması

Koruma Çalışmaları ve Sözleşmeler

Ortak mirasın zarar görmeden gelecek nesillere aktarılması amacıyla UNESCO 1972 yılında Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme metnini yayımlamıştır. Türkiye bu sözleşmeyi 16 Mart 1983 tarihinde imzalamıştır.

Ülkemizde koruma faaliyetlerini T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, valilikler, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları yürütmektedir.

Koruma Uygulamalarından Örnekler

Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait ahşap direkli 5 cami koruma altına alınarak UNESCO listesine dâhil edilmiştir.

Kırşehir'deki Selçuklu eseri Cacabey Medresesi gözlemevi yapısıyla restore edilerek korunmuştur. Fransa'daki Notre Dame Katedrali ise 2010 yılında çıkarılan 3 boyutlu dijital tarama kopyası sayesinde yangın felaketinden sonra aslına uygun şekilde restore edilebilmiştir.

Somut olmayan mirasın korunmasına yönelik olarak Giresun Çanakçı'daki Islık Dili (kuş dili), Halk Eğitimi Merkezlerinde açılan eğitim kursları yoluyla yeni kuşaklara aktarılmaktadır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Tarihî Varlıklarımız ve Türleri

Karşılaştır: Bir tarihî mekân ile bir tarihî nesne arasındaki farkı taşınabilirlik ve büyüklük açısından düşün.

UNESCO ve Kültürel Mirasın Sınıflandırılması

Düşün: Bir kültürel ögenin elle tutulamayan somut olmayan miras sayılması için hangi özellikleri taşıması gerekir?

Türkiye'deki Kültürel Miras Değerleri

Günlük Hayattan Bul: Kendi ailende veya çevrende kuşaktan kuşağa aktarılan bir somut olmayan miras uygulaması örneği belirle.

Ortak Mirasın Korunması ve Geleceğe Aktarılması

Sen Olsan? Bulunduğun yerdeki tarihî bir yapıyı yangın veya deprem riskine karşı korumak için nasıl bir yöntem uygulardın?

Özet

  • Ortak miras: İnsanlığın geçmişten bugüne ürettiği din, sanat, bilim ve mimarlık ürünlerinin tamamıdır.
  • Tarihî mekân: Geçmiş insan topluluklarına ait kalıntıların yer aldığı geniş yerleşim veya savaş alanıdır.
  • Tarihî eser: Geçmiş dönemlerde savunma, konaklama veya ibadet için inşa edilmiş binalardır.
  • Tarihî nesne: Kazılarda bulunan veya müzelerde korunan taşınabilir eşya, para ve takılardır.
  • UNESCO: Kültürel ve doğal mirası belirleyip Dünya Mirası Listesi ile koruyan uluslararası kuruluştur.
  • Somut kültürel miras: Fiziksel olarak varlığını sürdüren köprü, kale ve tapınak gibi mimari yapılardır.
  • Somut olmayan kültürel miras: Kuşaktan kuşağa sözlü veya uygulamalı aktarılan gelenek, yemek ve gösteri sanatlarıdır.
  • Nemrut Dağı: Kommagene Krallığı'na ait devasa heykeller barındıran somut miras alanıdır.
  • Çay kültürü: İnce belli fincanlarla sunulan misafirperverlik ve sosyal paylaşım sembolü miras ögesidir.
  • Restorasyon: Hasar görmüş tarihî yapıların aslına uygun biçimde uzmanlarca onarılması çalışmasıdır.

Düşün ve yorumla

Sence bir milletin yemek veya müzik gibi somut olmayan miras ögelerini koruması, tarihî binalarını koruması kadar gerekli midir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.