Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Üreme

Canlıların nesillerini devam ettirebilmek amacıyla kendilerine benzer yeni canlılar oluşturması üreme olarak adlandırılır. Canlılarda üreme eşeyli üreme ve eşeysiz üreme olmak üzere iki çeşittir.

Eşeysiz Üreme

Tek ata canlıdan yeni bireyler oluşması eşeysiz üreme olarak tanımlanır. Eşeysiz üremede dişi ve erkek üreme hücreleri görev almaz ve eşe ihtiyaç duyulmaz. Eşeysiz üreme sonucu oluşan bireyler birbirleriyle ve ana canlıyla aynı kalıtsal yapıdadır.

Eşeysiz Üreme Çeşitleri

Vejetatif üreme, bitkilerin kök, gövde veya yaprağından yeni bitkilerin oluşması şeklinde gerçekleşir ve çilek, gül, kavak, söğüt, patates gibi bitkilerde görülür.

Bölünme ile üreme, tek hücreli bir canlının bölünerek iki yeni canlı oluşturmasıdır; öglena, bakteri, amip ve paramesyumda görülür.

Tomurcuklanma ile üreme, canlı vücudunda oluşan tomurcuk şeklindeki çıkıntıların gelişerek yeni bireyleri oluşturmasıdır; hidra ve maya mantarında görülür.

Rejenerasyon ile üreme, canlıların kopan parçalarının kendini tamamlayıp yeni canlılar oluşturmasıdır; yassı solucan (planarya) ve denizyıldızında görülür.

Eşeyli Üreme

İki ata canlıdan yeni bireyler oluşması eşeyli üreme olarak tanımlanır. Eşeyli üremede dişi ve erkek üreme hücreleri gereklidir ve eşe ihtiyaç duyulur. Bu hücreler canlının özelleşmiş yapı ve organlarında oluşturulur. Eşeyli üreme sonucu oluşan bireylerin kalıtsal yapısı birbirleriyle ve ana canlıyla aynı değildir. Eşeyli ve eşeysiz üremede ortak olarak yeni bireyler oluşur, özellikler yeni nesillere aktarılır ve neslin devamı sağlanır.

Bitki Çeşitleri

Bitkiler çiçekli bitkiler ve çiçeksiz bitkiler olarak ikiye ayrılır. Eğrelti otu, atkuyruğu ve kara yosunu çiçeksiz bitkilere; kayısı, elma, armut, lale, menekşe, gül ve lavanta ise çiçekli bitkilere örnektir.

Çam gibi kozalaklı bitkilerde erkek ve dişi çiçekler genellikle aynı ağaçta bulunur. Dişi çiçekler erkek çiçeklerden gelen polenlerle döllendikten sonra dişi kozalaklara dönüşür ve tohumlar olgunlaşmış dişi kozalakların içinde yer alır.

Çiçeğin Temel Kısımları

Çiçekli bitkilerin eşeyli üreyebilmesini sağlayan yapılar çiçeğinde yer alır. Taç yaprak, rengi ve kokusuyla arı, kelebek ve kuş gibi canlıları kendine çekerek tozlaşmaya yardımcı olur. Çanak yaprak, çiçek tomurcukları açmadan önce onları sarıp koruyan yeşil renkli kısımdır. Çiçek sapı çiçeği dala veya gövdeye bağlar.

Erkek üreme organı, başçık ve sapçıktan oluşur. Başçık polenlerin üretildiği kısımdır, sapçık ise başçığı çiçeğe bağlar. Dişi üreme organı, yumurtalık, dişicik borusu ve dişicik tepesinden oluşur. Yumurtalık dişi üreme hücrelerinin üretildiği yerdir, dişicik borusu yumurtalıktan tepeciğe uzanır, dişicik tepesi ise polenleri tutan nemli ve yapışkan kısımdır.

Tozlaşma ve Yaşam Döngüsü

Erkek üreme hücrelerini içeren polenin dişicik tepesine ulaşması olayına tozlaşma denir; rüzgâr, su ve hayvanlar tozlaşmaya yardımcı olur. Tozlaşmadan sonra dişi ve erkek üreme hücre çekirdeklerinin birleşmesiyle döllenme gerçekleşir ve tohum oluşur.

Çiçekli bitkinin yaşam döngüsü tozlaşma, döllenme, tohum ve meyve oluşumu, çimlenme, genç bitki ve olgun bitki aşamalarından oluşur. Bitkilerin üreme, büyüme ve gelişmelerini karbondioksit, sıcaklık, ışık, su, oksijen ve mineraller etkiler. İnsan kaynaklı orman yangınları, anız yakılması ve piknik ateşleri bu süreçleri olumsuz etkiler.

Çimlenme Tanımı

Uygun koşullarda tohumdan yeni bir bitki oluşması sürecine çimlenme denir. Tohum çimlenirken yaprakları olmadığı için henüz kendi besinini üretemez.

Çimlenme İçin Gerekli Faktörler

Tohumun çimlenebilmesi için ortamda su, oksijen ve uygun sıcaklık bulunmalıdır. Bu üç temel faktör sağlandığında çimlenme süreci başlar.

Çimlenme İçin Gerekli Olmayan Faktörler

Tohumun çimlenmesi sırasında karbondioksit ve ışığa ihtiyaç duyulmaz. Işık ve karbondioksit, çimlenme tamamlanıp yeşil yapraklar oluştuktan sonraki büyüme ve gelişme aşamasında gereklidir.

Doğurarak Çoğalma

Eşeyli üreyen hayvanlarda doğurarak çoğalma ve yumurta ile çoğalma görülür. Doğurarak çoğalan canlılar grubunda yavru, anne vücudundaki gelişimini tamamlayarak doğumla dünyaya gelir. Kedi, köpek, koyun, inek, at, yarasa, yunus ve balina bu gruptadır. Doğurarak çoğalan canlılarda yavru bakımı görülür ve yavrular belirli bir süre sütle beslenir.

Yumurta ile Çoğalma

Yumurta ile çoğalan canlılar grubunda yavru genellikle yumurta içerisindeki gelişimini tamamlayarak dışarı çıkar. Hamsi, yılan, kaplumbağa, serçe, tavuk, kartal, penguen, kertenkele, balık ve kurbağa yumurta ile çoğalır.

Yumurta ile çoğalan kuşlarda yavru bakımı ve kuluçkaya yatma görülür. Örneğin kaya kartalı dişi bireyi iki yumurta bırakarak 40-45 gün kuluçkaya yatar. Balık, kurbağa, yılan, kaplumbağa ve kertenkele gibi yumurta ile çoğalan canlılarda ise yavru bakımı görülmez.

Başkalaşım

Yumurta ile çoğalan bazı hayvanların yavruları gelişimini tamamlamadan yumurtadan çıkar ve zamanla yapısal değişimler geçirerek ata canlıya benzer hâle gelir. Bu olay başkalaşım olarak adlandırılır. Kurbağa ve kelebek başkalaşım geçiren canlılardandır.

Kurbağanın yaşam döngüsünde döllenmiş yumurta, larva, iribaş, ergin kurbağa ve yetişkin kurbağa evreleri yer alır; larvalar balığa benzer. Kelebeğin yaşam döngüsünde ise yumurta, larva (tırtıl), pupa ve yetişkin kelebek evreleri bulunur.

İnsanda Üreme Hücreleri

İnsanlarda eşeyli üreme görülür. Üremenin gerçekleşmesi için dişi üreme hücresi olan yumurta ve erkek üreme hücresi olan sperm gereklidir.

Erkek Üreme Yapı ve Organları

Testis, sperm hücrelerinin üretildiği yerdir ve iki tanedir. Sperm kanalı, spermleri penise iletir. Salgı bezleri, spermlerin hareketini kolaylaştıran özel bir salgı üretir. Penis, sperm hücrelerinin ve idrarın vücut dışına atılmasını sağlar.

Dişi Üreme Yapı ve Organları

Yumurtalık, yumurta hücrelerinin üretildiği yerdir ve iki tanedir. Yumurta kanalı, yumurtayı döl yatağına taşır ve döllenme olayı burada gerçekleşir. Döl yatağı, bebeğin doğumdan önce büyüyüp geliştiği yerdir. Vajina, döl yatağı ile dış ortam arasındaki bağlantıyı sağlar. Kızlarda ergenliğe geçişte görülen âdet döngüsü, döl yatağının iç yüzeyindeki doku ve döllenmeyen yumurtanın bir miktar kan ile dışarı atılması olayıdır.

İnsanda Gelişim Evreleri

Yumurta kanalında sperm ve yumurtanın birleşmesiyle döllenme gerçekleşir. Döllenmiş yumurtaya zigot denir. Zigot büyüyüp gelişerek embriyo yapısına dönüşür. Embriyo büyüyüp gelişerek fetüs adını alır ve doğumla birlikte bebeklik evresine geçilir.