Fen Bilimleri · 6. Sınıf

Ünite 3 · Canlılarda Sistemler · Konu 2 / 2

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

6. Sınıf Fen Bilimleri dersi Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler konusu kapsamında sinir sistemi, iç salgı bezleri, ergenlik dönemi ve sistem sağlığına yönelik detaylı ders notları.

Kazanımlar

FB.6.3.6Sinir sisteminin görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme

  1. a)Sinir sisteminin özelliklerini tanımlar.
  2. b)Sinir sistemini model üzerinde inceler.
  3. c)Sinir sisteminin görevlerini açıklar.

FB.6.3.7İç salgı bezlerinin vücut için önemini yapılandırabilme

  1. a)İç salgı bezlerini inceleyerek mantıksal ilişkiler ortaya koyar.
  2. b)İç salgı bezlerinin vücut için önemini uyumlu bir bütün olarak açıklar.

FB.6.3.8Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan bedensel ve ruhsal değişimleri genelleyebilme

  1. a)Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimler hakkında bilgi toplar.
  2. b)Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimlerden ortak olanları belirler.
  3. c)Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimlerden ortak olmayanları belirler.
  4. ç)Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimlerle ilgili örüntüler üzerinden genellemede bulunur.

FB.6.3.9Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı için yapılması gerekenlerle ilgili bilgi toplayabilme

  1. a)Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı ile ilgili bilgiye ulaşmak için kullanacağı araçları belirler.
  2. b)Denetleyici ve düzenleyici sağlığı hakkında bilgiler bulur.
  3. c)Denetleyici ve düzenleyici sağlığı konusunda bulduğu bilgileri doğrular.
  4. ç)Denetleyici ve düzenleyici sağlığı konusunda ulaştığı bilgileri kaydeder.

Adım 1 · 6 kavram

Önce kavramları tanı

Konu boyunca bu kavramlar sık geçecek. Metinde kalın yazılan terimler fosforlu kalemle işaretli.

Nöron
Sinir sistemini oluşturan özel sinir hücreleridir.
Beyin
Vücudun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir.
Refleks
Dışarıdan gelen uyaranlara karşı vücudun gösterdiği ani ve istemsiz tepkilerdir.
Hormon
İç salgı bezleri tarafından üretilen ve kan yoluyla taşınan özel salgılardır.
Hipofiz Bezi
Büyüme hormonu salgılayarak büyümeyi düzenleyen ve sistemler arasındaki uyumu sağlayan denetleyici bezdir.
Ergenlik Dönemi
Çocukluktan erişkinliğe geçişi kapsayan bedensel, zihinsel ve duygusal değişim sürecidir.

Bölüm 1 / 4

Sinir Sistemi ve Görevleri

📖 Konu Anlatımı

Sinir Sistemi ve Nöronlar

Vücudun yönetim ve denetim merkezine sinir sistemi denir. Bu sistem, nöron adı verilen özel sinir hücrelerinden oluşmaktadır.

Merkezî Sinir Sistemi

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten meydana gelir. Beyin, vücudun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Vücut sıcaklığı, kan basıncı, acıkma, susama, uyku ve uyanıklığı ayarlar. Ayrıca duyu organlarından gelen verileri değerlendirir ve konuşma ile eşya taşıma gibi istemli kas hareketlerini yönetir.

Beyincik, vücudun denge ve hareket merkezidir. Bilinçli kas hareketlerinin koordinasyonunu sağlar.

Omurilik soğanı, solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım sistemlerinin çalışmasını düzenler. Yutma, çiğneme, öksürme, hapşırma ve kusma olaylarını kontrol eder.

Omurilik, refleks davranışlarını yönetir. Aynı zamanda merkezî sinir sistemi ile organlar arasındaki bağlantıyı kurar.

Çevresel Sinir Sistemi ve Refleks

Tüm vücuda dağılan sinir ağından oluşan yapıya çevresel sinir sistemi denir. Merkezî sinir sistemi ile organlar arasındaki iletişimi sağlar.

Dışarıdan gelen uyaranlara karşı vücudun gösterdiği ani ve istemsiz tepkilere refleks adı verilir. Diz kapağı refleksi ve emme refleksi doğuştan gelir. Limon görünce ağzın sulanması veya bisiklet sürmek ise sonradan kazanılan reflekslerdir. Beyinde meydana gelen hasarlar veya omurilik zedelenmeleri vücutta felç durumuna yol açabilir.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Düşün: Sıcak bir çaydanlığa dokunulduğunda elin aniden geri çekilmesi ile kırmızı ışık görüldüğünde durulması arasındaki refleks farkı nedir?

Bölüm 2 / 4

İç Salgı Bezleri ve Hormonlar

📖 Konu Anlatımı

İç Salgı Bezlerinin Yapısı

İç salgı bezleri, vücut üzerinde etkili olan ve kan yoluyla taşınan hormon adı verilen özel salgıları üretir. Bu bezler sinir sistemiyle birlikte vücudun denetim ve yönetimini yürütür.

Denetleyici Bezi ve Metabolizma

Sinir sistemi ile iç salgı bezleri arasındaki uyumu hipofiz bezi sağlar. Büyüme hormonu salgılayarak büyümeyi düzenler ve diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını denetler.

Boyunda bulunan tiroit bezi, tiroksin hormonu salgılayarak vücuttaki kimyasal olayları, büyümeyi ve gelişmeyi düzenler.

Anlık Tepki ve Kan Şekeri Bezleri

Böbreklerin üzerinde yer alan böbrek üstü bezi, adrenalin hormonu salgılar. Korku, öfke, coşku ve stres durumlarında kan dolaşımını, kalp atışını ve solunumu hızlandırıp kan basıncını artırır.

Mide arkasında bulunan pankreas, insülin ve glukagon hormonlarını salgılar. İnsülin kandaki şeker oranını azaltırken glukagon kandaki şeker oranını artırır.

Dişilerde yumurtalık ve erkeklerde testis olarak bilinen eşeysel bezler, erkeklerde testosteron ve dişilerde östrojen salgılar. Ergenlik döneminde dişi ve erkeğe özgü özelliklerin oluşmasını sağlar.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Karşılaştır: Kan şekerinin yükselmesi ve düşmesi durumlarında pankreasın salgıladığı hormonların işlev farkı nedir?

Bölüm 3 / 4

Çocukluktan Ergenliğe Geçiş

📖 Konu Anlatımı

Ergenlik Dönemi ve Zamanlaması

Çocukluktan erişkinliğe geçiş dönemi ergenlik olarak adlandırılır ve yaklaşık 10-19 yaş aralığını kapsar. Genellikle kızlar 10-12, erkekler 12-14 yaşlarında ergenliğe girmeye başlar. Ergenliğe giriş yaşını kalıtsal özellikler, çevresel koşullar, coğrafi bölge, iklim, sosyoekonomik durum ve beslenme doğrudan etkiler.

Bedensel Değişimler

Ergenlikte sadece kızlarda kalça kemiklerinin genişlemesi, âdet döngüsünün başlaması ve üreme organlarının gelişmesi görülür. Sadece erkeklerde ise sesin kalınlaşması, yüzde bıyık ve sakal çıkması ile omuzların genişlemesi gerçekleşir.

Hem kızlarda hem erkeklerde cildin yağlanması, sivilce oluşumu, koltuk altı ve kasık bölgesinde kıllanma, ter salgısının artması, kasların güçlenmesi, boy uzaması ve kütle artışı ortak bedensel değişimlerdir.

Duygusal ve Zihinsel Değişimler

Ergenlik döneminde duygusal dalgalanmalar, kararsızlık, gelecek kaygısı, utangaçlık ve çabuk sıkılma gibi durumlar yaşanır. Ayrıca empati kurma becerisi gelişir, birey kim olduğunu sorgular ve bağımsızlık isteği duyar.

Bu dönemin sağlıklı geçirilebilmesi için dengeli beslenilmeli, düzenli uyunmalı, kişisel temizliğe dikkat edilmeli, teknoloji kullanımı sınırlandırılmalı ve sportif veya sanatsal faaliyetlere katılınmalıdır.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Günlük Hayattan Bul: Çevrenizde ergenlik döneminde hem kızlarda hem erkeklerde ortak görülen bedensel değişimlere ne gibi örnekler gözlemlenebilir?

Bölüm 4 / 4

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

📖 Konu Anlatımı

Sağlığı Koruma Yöntemleri

Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığını korumak için ilk olarak dengeli beslenilmeli ve zararlı alışkanlıklardan tamamen kaçınılmalıdır. Sinir sisteminin ve organların düzenli çalışması için uyku düzenine özen gösterilmeli ve düzenli egzersiz yapılmalıdır.

Zihinsel Etkinlikler ve Koruyucu Önlemler

Zihinsel sağlığı desteklemek amacıyla bulmaca çözme, kitap okuma ve satranç oynama gibi zihinsel etkinlikler gerçekleştirilmelidir. Doktora danışılmadan bilinçsiz ilaç kullanımından kesinlikle kaçınılmalıdır.

Fiziksel darbelerden korunmak da hayati önem taşır. Bisiklet veya kayak yaparken baş ve omurgayı korumak amacıyla kask ve dizlik gibi koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Dene: Bisiklet sürerken kask ve dizlik kullanmanın omurilik ve beyin sağlığını korumadaki rolünü canlandırarak değerlendirin.

Adım 3 · Görsel tekrar

Slaytlarla tekrar et

Konuyu kısa maddelerle, sunum gibi baştan sona gözden geçir.

Slaytlar yükleniyor…

Adım 4

Özet

  • Sinir Sistemi: Vücudun yönetim ve denetim merkezini oluşturan ve nöronlardan meydana gelen sistemdir.
  • Beyin: Hafıza, öğrenme, uyku, vücut sıcaklığı ve istemli kas hareketlerini yöneten merkezdir.
  • Beyincik: Vücudun dengesini sağlayan ve bilinçli kas hareketlerinin koordinasyonunu yöneten organımızdır.
  • Omurilik Soğanı: Solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım gibi hayati iç organ faaliyetlerini düzenler.
  • Omurilik: Refleks davranışlarını denetleyen ve çevresel sinir sistemi ile iletişimi kuran yapıdır.
  • Refleks: Dışarıdan gelen uyarılara karşı vücudun gösterdiği ani ve istemsiz tepkilerdir.
  • Hipofiz Bezi: Büyüme hormonu salgılayarak gelişimi düzenleyen ve diğer iç salgı bezlerini denetleyen bezdir.
  • Tiroit Bezi: Salgıladığı tiroksin hormonu ile vücuttaki kimyasal olayları ve büyümeyi düzenler.
  • Pankreas: İnsülin ve glukagon hormonları sayesinde kandaki şeker oranını dengede tutan organdır.
  • Böbrek Üstü Bezi: Salgıladığı adrenalin hormonu ile korku ve heyecan anında kan basıncını artırır.
  • Ergenlik: Çocukluktan erişkinliğe geçişi sağlayan ve bedensel ile ruhsal değişimlerin yaşandığı dönemdir.

Düşün ve yorumla

Sence reflekslerimiz olmasaydı günlük hayatımızda ve tehlikelerden korunmada ne gibi zorluklarla karşılaşırdık?

…soru

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.