Fen Bilimleri 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Canlılarda Sistemler Konu 2/2

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

6. Sınıf Fen Bilimleri dersi Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler konusu kapsamında sinir sistemi, iç salgı bezleri, ergenlik dönemi ve sistem sağlığına yönelik detaylı ders notları.

Kazanımlar

11. Hafta30 Kasım – 4 Aralık

FB.6.3.6 Sinir sisteminin görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme

  1. a Sinir sisteminin özelliklerini tanımlar.
  2. b Sinir sistemini model üzerinde inceler.
  3. c Sinir sisteminin görevlerini açıklar.
6. Sınıf Fen Bilimleri Beyin sinir ağı salgı bezleri

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Sinir Sistemi ve Görevleri

Vücutta gerçekleşen tüm hayatsal faaliyetlerin düzenli ve birbiriyle uyumlu çalışması sinir sistemiyle sağlanır.

Merkezî Sinir Sistemi Organları ve Görevleri;

  • Vücudun yönetim ve denetim merkezi olan sinir sistemi, nöron adı verilen hücrelerden oluşur.
  • Sinir sistemi; merkezî sinir sistemi ve çevresel sinir sistemi olmak üzere ikiye ayrılır.
  • Beyin; öğrenme, hafıza, istemli kas hareketleri, acıkma, susama ve uyku durumlarını yönetir.
  • Beyincik; vücudun denge ve hareket merkezidir, kas hareketlerinin koordinasyonunu sağlar.
  • Omurilik soğanı; solunum, dolaşım, sindirim, boşaltım sistemleri ile yutma ve hapşırmayı düzenler.
  • Omurilik; refleks davranışlarını kontrol eder ve organlar ile merkezî sinir sistemi arasındaki bağlantıyı sağlar.

Çevresel Sinir Sistemi ve Refleksler;

  • Tüm vücudu kaplayan çevresel sinir sistemi, organlar ile merkezî sinir sistemi arasında iletişimi kurar.
  • Dış uyarılara verilen ani ve istemsiz tepkilere refleks denir.
  • Diz kapağı ve emme refleksleri doğuştan gelen refleks örneklerindendir.
  • Limon görünce ağzın sulanması ve bisiklet sürmek sonradan kazanılan refleks çeşitlerindendir.

Not Beyin veya omurilikte meydana gelen ağır zedelenmeler vücutta felç durumuna neden olabilir.

Dikkat Omurilik istemsiz refleksleri kontrol ederken, omurilik soğanı solunum ve yutma gibi iç organ faaliyetlerini yönetir.

İç Salgı Bezleri ve Hormonlar

İç salgı bezleri, vücutta gerçekleşen süreçleri hormonlar yardımıyla uzun süreli ve yavaş bir şekilde düzenler.

İç Salgı Bezleri ve Görevleri;

  • İç salgı bezleri ürettikleri hormon adlı salgıları doğrudan kan yoluyla hedef organlara taşır.
  • Hipofiz bezi; büyüme hormonu salgılar, iç salgı bezlerini denetler ve sinir sistemiyle uyumu sağlar.
  • Boyunda bulunan tiroit bezi, tiroksin hormonu üreterek büyüme, gelişme ve vücuttaki kimyasal olayları düzenler.
  • Böbrek üstü bezi; korku, öfke ve heyecan anında adrenalin salgılayarak kalp atışını ve solunumu hızlandırır.
  • Mide arkasındaki pankreas; kandaki şeker oranını düşüren insülin ve artıran glukagon hormonlarını salgılar.
  • Eşeysel bezler; erkeklerde testosteron, dişilerde östrojen salgılayarak cinse özgü ergenlik özelliklerini oluşturur.

Dikkat İnsülin hormonu kan şekerini düşürürken, glukagon hormonu kandaki şeker oranını artırır.

Çocukluktan Ergenliğe Geçiş

Ergenlik, bireylerin çocukluktan yetişkinliğe geçtiği ve bedensel ile ruhsal değişimlerin yaşandığı doğal bir süreçtir.

Ergenlik Dönemi ve Bedensel Değişimler;

  • Çocukluktan yetişkinliğe geçişi kapsayan ergenlik dönemi yaklaşık 10-19 yaş aralığında gerçekleşir.
  • Kalıtım, iklim, çevre ve beslenme ergenliğe giriş yaşını etkileyen faktörlerdir.
  • Âdet döngüsünün başlaması ve kalça kemiklerinin genişlemesi sadece kızlarda görülen bedensel değişimlerdendir.
  • Ses kalınlaşması, sakal çıkması ve omuzların genişlemesi sadece erkeklerde görülen bedensel değişimlerdendir.
  • Boy uzaması, sivilce oluşumu, ter salgısının artması ve kasların güçlenmesi ortak bedensel değişimler arasındadır.

Ruhsal Değişimler ve Sağlıklı Geçiş;

  • Kararsızlık, duygusal dalgalanmalar, kimlik sorgulaması ve bağımsızlık isteği ergenlikteki duygusal ve zihinsel değişimlerdendir.
  • Ergenlik döneminin sağlıklı atlatılması için kişisel temizliğe dikkat edilmeli ve sportif faaliyetler yapılmalıdır.

Dikkat Âdet döngüsü ve ses kalınlaşması cinsiyete özelken, boy uzaması ve sivilce oluşumu her iki cinsiyette ortaktır.

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığını korumak tüm organların uyumlu çalışması açısından hayati önem taşır.

Sistem Sağlığını Koruma Yöntemleri;

  • Sinir ve hormon sistemlerinin sağlığı için dengeli beslenme ve düzenli uykuya özen gösterilmelidir.
  • Zararlı alışkanlıklardan uzak durulmalı ve vücut sağlığı için düzenli egzersiz yapılmalıdır.
  • Satranç oynama, kitap okuma ve bulmaca çözme gibi zihinsel etkinlikler beyin sağlığını destekler.
  • Doktora danışılmadan yapılan bilinçsiz ilaç kullanımı denetleyici sistem organlarına zarar verebilir.
  • Bisiklet sürerken veya kayak yaparken baş ile omurgayı korumak için kask ve dizlik takılmalıdır.
Detaylı konu anlatımı

Sinir Sistemi ve Görevleri

Sinir Sistemi ve Nöronlar

Vücudun yönetim ve denetim merkezine sinir sistemi denir. Bu sistem, nöron adı verilen özel sinir hücrelerinden oluşmaktadır.

Merkezî Sinir Sistemi

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten meydana gelir. Beyin, vücudun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Vücut sıcaklığı, kan basıncı, acıkma, susama, uyku ve uyanıklığı ayarlar. Ayrıca duyu organlarından gelen verileri değerlendirir ve konuşma ile eşya taşıma gibi istemli kas hareketlerini yönetir.

Beyincik, vücudun denge ve hareket merkezidir. Bilinçli kas hareketlerinin koordinasyonunu sağlar.

Omurilik soğanı, solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım sistemlerinin çalışmasını düzenler. Yutma, çiğneme, öksürme, hapşırma ve kusma olaylarını kontrol eder.

Omurilik, refleks davranışlarını yönetir. Aynı zamanda merkezî sinir sistemi ile organlar arasındaki bağlantıyı kurar.

Çevresel Sinir Sistemi ve Refleks

Tüm vücuda dağılan sinir ağından oluşan yapıya çevresel sinir sistemi denir. Merkezî sinir sistemi ile organlar arasındaki iletişimi sağlar.

Dışarıdan gelen uyaranlara karşı vücudun gösterdiği ani ve istemsiz tepkilere refleks adı verilir. Diz kapağı refleksi ve emme refleksi doğuştan gelir. Limon görünce ağzın sulanması veya bisiklet sürmek ise sonradan kazanılan reflekslerdir. Beyinde meydana gelen hasarlar veya omurilik zedelenmeleri vücutta felç durumuna yol açabilir.

İç Salgı Bezleri ve Hormonlar

İç Salgı Bezlerinin Yapısı

İç salgı bezleri, vücut üzerinde etkili olan ve kan yoluyla taşınan hormon adı verilen özel salgıları üretir. Bu bezler sinir sistemiyle birlikte vücudun denetim ve yönetimini yürütür.

Denetleyici Bezi ve Metabolizma

Sinir sistemi ile iç salgı bezleri arasındaki uyumu hipofiz bezi sağlar. Büyüme hormonu salgılayarak büyümeyi düzenler ve diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını denetler.

Boyunda bulunan tiroit bezi, tiroksin hormonu salgılayarak vücuttaki kimyasal olayları, büyümeyi ve gelişmeyi düzenler.

Anlık Tepki ve Kan Şekeri Bezleri

Böbreklerin üzerinde yer alan böbrek üstü bezi, adrenalin hormonu salgılar. Korku, öfke, coşku ve stres durumlarında kan dolaşımını, kalp atışını ve solunumu hızlandırıp kan basıncını artırır.

Mide arkasında bulunan pankreas, insülin ve glukagon hormonlarını salgılar. İnsülin kandaki şeker oranını azaltırken glukagon kandaki şeker oranını artırır.

Dişilerde yumurtalık ve erkeklerde testis olarak bilinen eşeysel bezler, erkeklerde testosteron ve dişilerde östrojen salgılar. Ergenlik döneminde dişi ve erkeğe özgü özelliklerin oluşmasını sağlar.

Çocukluktan Ergenliğe Geçiş

Ergenlik Dönemi ve Zamanlaması

Çocukluktan erişkinliğe geçiş dönemi ergenlik olarak adlandırılır ve yaklaşık 10-19 yaş aralığını kapsar. Genellikle kızlar 10-12, erkekler 12-14 yaşlarında ergenliğe girmeye başlar. Ergenliğe giriş yaşını kalıtsal özellikler, çevresel koşullar, coğrafi bölge, iklim, sosyoekonomik durum ve beslenme doğrudan etkiler.

Bedensel Değişimler

Ergenlikte sadece kızlarda kalça kemiklerinin genişlemesi, âdet döngüsünün başlaması ve üreme organlarının gelişmesi görülür. Sadece erkeklerde ise sesin kalınlaşması, yüzde bıyık ve sakal çıkması ile omuzların genişlemesi gerçekleşir.

Hem kızlarda hem erkeklerde cildin yağlanması, sivilce oluşumu, koltuk altı ve kasık bölgesinde kıllanma, ter salgısının artması, kasların güçlenmesi, boy uzaması ve kütle artışı ortak bedensel değişimlerdir.

Duygusal ve Zihinsel Değişimler

Ergenlik döneminde duygusal dalgalanmalar, kararsızlık, gelecek kaygısı, utangaçlık ve çabuk sıkılma gibi durumlar yaşanır. Ayrıca empati kurma becerisi gelişir, birey kim olduğunu sorgular ve bağımsızlık isteği duyar.

Bu dönemin sağlıklı geçirilebilmesi için dengeli beslenilmeli, düzenli uyunmalı, kişisel temizliğe dikkat edilmeli, teknoloji kullanımı sınırlandırılmalı ve sportif veya sanatsal faaliyetlere katılınmalıdır.

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

Sağlığı Koruma Yöntemleri

Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığını korumak için ilk olarak dengeli beslenilmeli ve zararlı alışkanlıklardan tamamen kaçınılmalıdır. Sinir sisteminin ve organların düzenli çalışması için uyku düzenine özen gösterilmeli ve düzenli egzersiz yapılmalıdır.

Zihinsel Etkinlikler ve Koruyucu Önlemler

Zihinsel sağlığı desteklemek amacıyla bulmaca çözme, kitap okuma ve satranç oynama gibi zihinsel etkinlikler gerçekleştirilmelidir. Doktora danışılmadan bilinçsiz ilaç kullanımından kesinlikle kaçınılmalıdır.

Fiziksel darbelerden korunmak da hayati önem taşır. Bisiklet veya kayak yaparken baş ve omurgayı korumak amacıyla kask ve dizlik gibi koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Sinir Sistemi ve Görevleri

Düşün: Sıcak bir çaydanlığa dokunulduğunda elin aniden geri çekilmesi ile kırmızı ışık görüldüğünde durulması arasındaki refleks farkı nedir?

İç Salgı Bezleri ve Hormonlar

Karşılaştır: Kan şekerinin yükselmesi ve düşmesi durumlarında pankreasın salgıladığı hormonların işlev farkı nedir?

Çocukluktan Ergenliğe Geçiş

Günlük Hayattan Bul: Çevrenizde ergenlik döneminde hem kızlarda hem erkeklerde ortak görülen bedensel değişimlere ne gibi örnekler gözlemlenebilir?

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

Dene: Bisiklet sürerken kask ve dizlik kullanmanın omurilik ve beyin sağlığını korumadaki rolünü canlandırarak değerlendirin.

Özet

  • Sinir Sistemi: Vücudun yönetim ve denetim merkezini oluşturan ve nöronlardan meydana gelen sistemdir.
  • Beyin: Hafıza, öğrenme, uyku, vücut sıcaklığı ve istemli kas hareketlerini yöneten merkezdir.
  • Beyincik: Vücudun dengesini sağlayan ve bilinçli kas hareketlerinin koordinasyonunu yöneten organımızdır.
  • Omurilik Soğanı: Solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım gibi hayati iç organ faaliyetlerini düzenler.
  • Omurilik: Refleks davranışlarını denetleyen ve çevresel sinir sistemi ile iletişimi kuran yapıdır.
  • Refleks: Dışarıdan gelen uyarılara karşı vücudun gösterdiği ani ve istemsiz tepkilerdir.
  • Hipofiz Bezi: Büyüme hormonu salgılayarak gelişimi düzenleyen ve diğer iç salgı bezlerini denetleyen bezdir.
  • Tiroit Bezi: Salgıladığı tiroksin hormonu ile vücuttaki kimyasal olayları ve büyümeyi düzenler.
  • Pankreas: İnsülin ve glukagon hormonları sayesinde kandaki şeker oranını dengede tutan organdır.
  • Böbrek Üstü Bezi: Salgıladığı adrenalin hormonu ile korku ve heyecan anında kan basıncını artırır.
  • Ergenlik: Çocukluktan erişkinliğe geçişi sağlayan ve bedensel ile ruhsal değişimlerin yaşandığı dönemdir.

Düşün ve yorumla

Sence reflekslerimiz olmasaydı günlük hayatımızda ve tehlikelerden korunmada ne gibi zorluklarla karşılaşırdık?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.