Fen Bilimleri 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 06 Elektriğin İletimi ve Direnç Konu 2/2

Elektriksel Direnç ve Bağlı Olduğu Faktörler

Elektriksel direncin bağlı olduğu faktörleri, akkor filaman yapısını ve reostanın çalışma mantığını öğrenerek ampul parlaklığındaki değişimleri inceleyin.

Kazanımlar

29. Hafta26 Nisan – 30 Nisan

FB.6.6.2 Elektrik devresindeki ampulün parlaklığının bağlı olduğu değişkenleri belirlemeye yönelik deney yapabilme

  1. a Elektrik devresindeki ampulün parlaklığının bağlı olduğu değişkenleri belirleyebilecek bir deney tasarlar.
  2. b Deney ile ilgili ölçme ve veri analizi yapar.
6. Sınıf Fen Bilimleri Ampul reosta ve direnç telleri

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Elektriksel Direnç ve Direnci Etkileyen Faktörler

Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdiği zorluğa elektriksel direnç adı verilir.

Direnci etkileyen faktörler;

  • İletken telin uzunluğu arttıkça elektriksel direnç artar, ampulün parlaklığı azalır.
  • İletken telin dik kesit alanı arttıkça elektriksel direnç azalır, ampulün parlaklığı artar.
  • İletken telin cinsi değiştikçe elektriksel direnç ve ampulün parlaklığı değişir.

İletken cinsine göre karşılaştırma;

  • Aynı boyutlardaki demir telin elektriksel direnci, bakır telin direncinden daha fazladır.
  • Gümüşün elektrik iletimi bakırdan fazladır ancak maliyeti nedeniyle devrelerde çoğunlukla bakır tercih edilir.

Dikkat İletken telin uzunluğu ile direnç doğru orantılıyken dik kesit alanı ile direnç ters orantılıdır.

Elektriksel Direncin Işık ve Isı Teknolojilerindeki Yeri

Elektriksel direncin yüksek olması, elektrik enerjisinin yoğun şekilde ısı ve ışık enerjisine dönüşmesini sağlar.

Aydınlatma ve ısıtma araçlarında direnç;

  • Akkor ampul içindeki çok ince ve yüksek dirençli tele filaman adı verilir.
  • Filaman teli elektrik enerjisine karşı gösterdiği yüksek dirençle akkor hâle gelerek ısı ve ışık yayar.
  • Elektrikli ısıtıcı ve fırınlarda elektrik enerjisini doğrudan ısıya dönüştürmek için yüksek dirençli direnç telleri kullanılır.

Tarihsel gelişim;

  • Thomas Edison, karbonize edilmiş bambu filaman kullanarak 1200 saatten fazla ışık veren ampulü geliştirmiştir.

Devrede Direncin Kontrolü: Reosta

Elektrik devrelerinde akımı ve ampul parlaklığını kontrol etmek için direnç ayarı yapan devre elemanları kullanılır.

Direnç birimi ve sembolü;

  • Elektriksel direnç birimi George Simon Ohm anısına ohm kabul edilmiştir.
  • Elektriksel direnç simgesi Yunan alfabesindeki omega olan Ω ile gösterilir.

Reostanın çalışma prensibi ve kullanımı;

  • Devrede direnç büyüklüğünü ayarlamak için kullanılan ayarlanabilir devre elemanına reosta (değişken direnç) denir.
  • Reosta sürgüsü direnci artıracak yönde kaydırıldığında devredeki ampul parlaklığı azalır.
  • Reosta sürgüsü direnci azaltacak yönde kaydırıldığında devredeki ampul parlaklığı artar.
  • Eski radyolarda ses seviyesi ile ütü ve fırınlarda sıcaklık ayarı reosta mantığıyla kontrol edilir.
Detaylı konu anlatımı

Elektriksel Direnç ve Direnci Etkileyen Faktörler

Elektriksel Direnç

Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdiği zorluğa elektriksel direnç adı verilir.

Bir iletkenin elektrik akımına karşı koyma derecesi, devredeki ampulün parlaklığını doğrudan etkiler. İletkenin direnci arttıkça üzerinden geçen elektrik akımı zorlanır ve bağlı bulunan ampulün parlaklığı azalır.

İletken Telin Uzunluğu

Bir devrede kullanılan iletken telin dik kesit alanı ve cinsi sabit tutulup yalnızca uzunluğu artırıldığında elektriksel direnç artar.

Uzun iletken tel elektrik enerjisinin geçişine karşı daha fazla direnç gösterir. Bu nedenle özdeş devrelerde kısa telin bağlı olduğu ampul, uzun telin bağlı olduğu ampule göre daha parlak yanar.

İletken Telin Dik Kesit Alanı

İletken telin cinsi ve uzunluğu aynı kalmak şartıyla dik kesit alanı (kalınlığı) küçüldükçe elektriksel direnç artar.

Dik kesit alanı büyük olan kalın teller, elektrik enerjisine karşı daha az zorluk gösterir. Kalın telin kullanıldığı devredeki ampul, ince telin kullanıldığı devredeki ampule kıyasla belirgin şekilde daha parlak ışık verir.

İletken Telin Cinsi

Uzunlukları ve dik kesit alanları aynı olan farklı cins iletkenlerin elektriksel dirençleri birbirinden farklıdır.

Örneğin aynı boyutlardaki demir telin elektriksel direnci, bakır telin direncine göre daha fazladır. Bu yüzden test ucuna bakır tel bağlandığında ampul, demir tele göre daha parlak ışık yayar.

Gümüşün elektriksel iletimi bakır ve demirden daha yüksektir; ancak gümüş pahalı bir metal olduğu için elektrik devrelerinde ve kablolarda çoğunlukla bakır tercih edilir.

Elektriksel Direncin Işık ve Isı Teknolojilerindeki Yeri

Akkor Ampul ve Filaman

Akkor ampullerin içerisinde elektrik enerjisini ışığa dönüştüren çok ince ve sarmal yapıda filaman adı verilen özel bir tel bulunur.

Filaman, elektrik enerjisini çok iyi iletmeyen ve direnci son derece yüksek olan bir malzemeden üretilir. Yüksek dirençle karşılaşan elektrik enerjisi tel üzerinde büyük miktarda ısı enerjisine dönüşür.

Isınarak akkor hâle gelen filaman teli etrafa güçlü bir ışık yaymaya başlar.

Elektrikli Isıtıcılar

Isıtma amacıyla tasarlanan elektrikli soba ve fırın gibi aletlerin içerisinde yüksek dirence sahip özel direnç telleri yer alır.

Bu tellerin üzerinden elektrik akımı geçtiğinde, telin gösterdiği büyük elektriksel direnç sebebiyle elektrik enerjisi doğrudan ısı enerjisine dönüşür.

Thomas Edison'un Çalışmaları

Bilim insanı Thomas Edison, uzun süre bozulmadan ışık verebilecek bir ampul tasarlamak için yüksek elektriksel dirence sahip dayanıklı filaman malzemeleri araştırmıştır.

Edison, karbonize edilmiş bambu liflerinden yaptığı yüksek dirençli filaman sayesinde 1200 saatin üzerinde kesintisiz ışık veren ticari ampulü geliştirmeyi başarmıştır.

Devrede Direncin Kontrolü: Reosta

Direnç Birimi ve Ölçümü

Elektriksel direnç kavramı ilk kez bilim insanı George Simon Ohm tarafından ortaya konulduğu için direnç birimi olarak ohm kullanılır.

Elektriksel direncin simgesi Yunan alfabesindeki omega harfi olan Ω ile gösterilir.

Reostanın Çalışma Prensibi

Bir elektrik devresinde direnç büyüklüğünü isteğe bağlı olarak artırıp azaltmaya yarayan devre elemanına reosta ya da değişken direnç denir.

Reosta, devreye bağlı iletken telin uzunluğunu kayar bir sürgü mekanizması yardımıyla değiştirerek çalışır.

Reosta sürgüsü devredeki telin uzunluğunu artıracak yönde hareket ettirildiğinde elektriksel direnç artar ve ampulün parlaklığı azalır.

Sürgü telin boyunu kısaltacak yönde sürüldüğünde ise elektriksel direnç azalır; devreden geçen akım kolaylaşır ve ampulün parlaklığı artar.

Günlük Hayatta Reosta

Değişken direnç teknolojisi günlük yaşamdaki birçok ayarlanabilir cihazın temelini oluşturur.

Eski tip radyolarda ses seviyesini ayarlayan çevirmeli düğmeler reosta mantığıyla çalışır.

Ütü, fırın, elektrikli ocak, saç kurutma makinesi ve klima gibi elektrikli ev aletlerinde sıcaklık derecesi veya üfleme hızının kademeli olarak kontrol edilmesinde değişken dirençlerden yararlanılır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Elektriksel Direnç ve Direnci Etkileyen Faktörler

Karşılaştır: Aynı uzunlukta ve aynı cins maddeden yapılmış biri ince, diğeri kalın iki su hortumundan suyun geçiş kolaylığını elektriksel direnç kavramıyla eşleştirerek açıklayınız.

Elektriksel Direncin Işık ve Isı Teknolojilerindeki Yeri

Düşün: Ampullerin içindeki filaman telinin elektrik enerjisini çok iyi ileten kalın bir bakır telden yapılması durumunda ampulün aydınlatma işlevinde ne gibi bir aksama yaşanırdı?

Devrede Direncin Kontrolü: Reosta

Günlük Hayattan Bul: Evde kullanılan bir saç kurutma makinesinin kademe düğmesi 1. seviyeden 2. seviyeye getirildiğinde cihazın sıcaklığının ve hava üfleme hızının artmasını reosta prensibiyle açıklayınız.

Özet

  • Elektriksel Direnç: Maddelerin elektrik enerjisinin iletimine karşı gösterdiği zorluğa verilen addır.
  • İletkenin Uzunluğu: İletken telin boyu uzadıkça elektrik enerjisine karşı gösterdiği elektriksel direnç artar.
  • Dik Kesit Alanı: İletken telin kalınlığı arttıkça üzerinden geçen elektrik akımına karşı elektriksel direnci azalır.
  • İletkenin Cinsi: Farklı cins maddeler aynı uzunluk ve kalınlıkta olsalar bile elektriksel dirençleri birbirinden farklıdır.
  • Bakır İletken: Elektriksel direnci demirden düşük, maliyeti gümüşten az olduğu için kablolarda sıklıkla kullanılır.
  • Filaman: Akkor ampullerde elektrik enerjisini yüksek direnç sayesinde ısı ve ışığa dönüştüren ince teldir.
  • Elektriksel Direnç Birimi: Bilim insanı George Simon Ohm anısına ohm kabul edilmiş olup Ω simgesiyle gösterilir.
  • Reosta: Bir devredeki telin uzunluğunu değiştirerek elektriksel direnci ayarlayan ayarlı direnç elemanıdır.
  • Ampul Parlaklığı: Devredeki elektriksel direnç azaldıkça artar, elektriksel direnç arttıkça ampulün parlaklığı azalır.
  • Değişken Direnç Kullanımı: Ütü, radyo, fırın ve saç kurutma makinelerinde sıcaklık ve akım ayarı için kullanılır.

Düşün ve yorumla

Elektrik kablolarında gümüş yerine bakırın, ampul filamanlarında ise bakır yerine akkorlaşan yüksek dirençli tellerin tercih edilmesinin günlük hayatımızdaki güvenlik ve verimlilik dengesine katkısı sizce nedir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.