Fen Bilimleri 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 05 Maddenin Ayırt Edici Özellikleri Konu 1/3

Genleşme ve Büzülme

Maddelerin ısı etkisiyle hacimlerinde meydana gelen genleşme ve büzülme değişimlerini, günlük yaşamdaki örnekleri ve teknolojik uygulamaları kapsayan ders notu.

Kazanımlar

19. Hafta8 Şubat – 12 Şubat

FB.6.5.1 Isı etkisiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme

  1. a Ön bilgi ve deneyimiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik önerme oluşturur.
  2. b Gözleme dayalı olan ve olmayan günlük yaşam ile ilişkili önermeleri karşılaştırır.
  3. c Tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
6. Sınıf Fen Bilimleri Sıcak soğuk termometre köprü parçacıkları

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Genleşme ve Büzülme Kavramları

Isı alışverişi yapan maddelerde hâl değişimi gerçekleşmese bile tanecikler arasındaki mesafe değişir.

Hacim ve tanecik ilişkisi;

  • Maddenin boşlukta kapladığı yere hacim denir.
  • Tanecikler arasındaki mesafenin değişmesi maddenin toplam hacmini doğrudan etkiler.

Isı alışverişinin sonuçları;

  • Maddelerin ısı etkisiyle hacimlerinin artmasına genleşme adı verilir.
  • Maddelerin ısı vererek hacimlerinin azalmasına büzülme denir.
  • Isı veren maddelerin tanecikleri birbirine yakınlaşarak hacimsel küçülme yaşar.

Günlük Hayatta Genleşme ve Büzülme Örnekleri

Katı ve sıvılardaki örnekler;

  • Elektrik telleri yazın genleşerek uzar, kışın büzülerek kısalır.
  • Sıcak suda bekletilen sıkışmış kavanoz kapağı genleşerek kolayca açılır.
  • Termometredeki sıvı sıcaklık artınca genleşip yükselir, soğuyunca büzülüp düşer.
  • Isıtılan metal gözlük çerçevesi genleşir, soğuduğunda büzülerek camı sıkıca tutar.

Gazlardaki örnekler;

  • Araç lastikleri ve topların içindeki hava kışın büzülür, yazın genleşir.
  • Sıcak hava balonu ısıtıldığında içindeki havanın genleşmesiyle şişer.
  • Soğuk ortamda bekletilen esnek balon büzülerek küçülür.

Diğer genleşme ve büzülme durumları;

  • Sıcak çay dökülen bardağın çatlaması ve deodorant kutusunun patlaması ani genleşme örnekleridir.
  • Metal kalorifer radyatörleri ısınma sırasında genleştiği için ses çıkarır.
  • Tren raylarının bağlantı noktalarında bozulmayı önlemek için genleşme payı bırakılır.

Teknolojide ve Mimaride Genleşme-Büzülme

Termostat teknolojisi;

  • Genleşme ve büzülme ilkesiyle çalışan sıcaklığa duyarlı cihazlara termostat denir.
  • Termostatlar ütü, fırın, buzdolabı, elektrikli ısıtıcı ve motorlu taşıtlarda sıcaklık dengesini sağlar.

Mimari uygulamalar ve yapılar;

  • Bina ve köprülerde metal iskeletlerin zarar görmesini engellemek için esneme payı bırakılır.
  • 15 Temmuz Şehitler Köprüsü tasarımında yapıyı korumak amacıyla esneme payı kullanılmıştır.
  • Metalden yapılan Eyfel Kulesi yaz sıcaklarında genleşerek 15 santimetre kadar uzayabilir.

Ayırt Edici Özellik Olarak Genleşme

Saf maddelerde genleşme farkı;

  • Eşit boyuttaki farklı saf katı çubuklar eşit ısıtıldığında genleşme miktarları farklı olur.
  • Genleşme ve büzülme miktarı saf maddeler için ayırt edici özelliktir.
  • Sıcakta metal çerçevenin camdan daha fazla genleşmesi gözlük camının düşmesine neden olur.
Detaylı konu anlatımı

Genleşme ve Büzülme Kavramları

Hacim ve Tanecik Arası Mesafe

Isı alışverişi gerçekleşen maddelerde hâl değişimi olmasa bile madde tanecikleri arasındaki mesafe az da olsa değişir. Maddenin boşlukta kapladığı yere hacim denir.

Tanecikler arasındaki mesafenin değişmesi, maddenin toplam hacminde doğrudan değişiklik meydana getirir.

Genleşme ve Büzülme

Maddelerin ısı etkisiyle hacimlerinin artmasına genleşme denir. Genellikle ısı alan maddelerde genleşme olayı görülür.

Maddelerin ısı vermesi sonucunda hacimlerinin azalmasına ise büzülme adı verilir. Isı kaybeden maddelerin tanecikleri birbirine yakınlaşır ve hacimsel küçülme yaşanır.

Günlük Hayatta Genleşme ve Büzülme Örnekleri

Katılarda ve Sıvılarda Değişim

Elektrik telleri yaz aylarında ısı alarak genleşir ve uzar; kış aylarında büzülerek kısalır. Tren raylarında sıcaklık değişimi nedeniyle bozulma olmaması için bağlantı noktalarında genleşme payı bırakılır.

Sıkışan kavanoz kapağı sıcak suda bekletildiğinde ısı etkisiyle genleşen kapak daha kolay açılır. Termometrelerin içindeki sıvı seviyesi sıcaklık artınca genleşmeyle yükselir, soğuyunca büzülmeyle düşer.

Gazlarda ve Diğer Nesnelerde Değişim

Kış aylarında soğuk havanın etkisiyle araç lastiklerinin ve topların içindeki havanın hacmi azalır. Yaz aylarında sıcak havanın etkisiyle havanın hacmi artar.

Metal çerçeveli gözlüklere cam yerleştirilirken çerçeve ısıtılarak genleşmesi sağlanır ve soğuduğunda büzülerek camı sıkıştırır. Sıcak çay dökülen bardağın çatlaması veya deodorant kutularının yüksek sıcaklıkta patlaması hızlı genleşmeye örnektir.

Teknolojide ve Mimaride Genleşme-Büzülme

Termostat Sistemleri

Maddelerin ısı etkisiyle genleşip büzülme özelliğinden yararlanılarak sıcaklığa duyarlı termostat cihazları yapılmıştır.

Termostatlar ütü, fırın, buzdolabı, elektrikli ısıtıcılar ve motorlu taşıtlarda sıcaklık dengesini sağlamak için kullanılır.

Mimaride Esneme Payı

Bina ve köprü gibi yapılarda metal iskeletlerin zarar görmemesi için esneme payı bırakılır.

Örneğin 15 Temmuz Şehitler Köprüsü'nde bu tasarım uygulanır. Metalden yapılmış Eyfel Kulesi yaz sıcaklarının etkisiyle 15 santimetre kadar uzayabilmektedir.

Ayırt Edici Özellik Olarak Genleşme

Saf Maddelerde Genleşme Miktarı

Eşit uzunluk ve kalınlıktaki farklı saf katı çubuklar özdeş ısıtıcılarla eşit süre ısıtıldığında genleşme miktarları farklı olur.

Bu durum, farklı maddelerin ısıya verdikleri hacimsel tepkinin aynı olmadığını gösterir.

Ayırt Edicilik Niteliği

Her saf maddenin ısı karşısındaki genleşme ve büzülme miktarı kendine özgüdür. Bu yüzden genleşme ve büzülme özelliği saf maddeler için ayırt edici özellik olarak kabul edilir.

Yüksek sıcaklığa maruz kalan metal gözlük çerçevelerinin camdan daha fazla genleşerek camı düşürmesi, maddelerin farklı genleşme oranlarına sahip olduğunu kanıtlar.

Konuyu anlama alıştırmaları

Genleşme ve Büzülme Kavramları

Karşılaştır: Isı alan bir balon ile soğuk ortama konulan bir balonun hacimlerindeki değişimi tanecik arası mesafe açısından karşılaştırınız.

Günlük Hayatta Genleşme ve Büzülme Örnekleri

Günlük Hayattan Bul: Evde veya okulda sıcaklık değişimiyle şekli veya boyutu değişen nesnelere örnek bulunuz.

Teknolojide ve Mimaride Genleşme-Büzülme

Düşün: Büyük metal köprülerin bağlantı noktalarında boşluk bırakılmaması durumunda sıcak yaz günlerinde ne tür sorunlar yaşanabileceğini değerlendiriniz.

Ayırt Edici Özellik Olarak Genleşme

Dene: Eşit boydaki bakır ve demir çubuklar eşit süre ısıtıldığında boylarının eşit kalıp kalmayacağını inceleyen bir deney tasarlayınız.

Özet

  • Genleşme: Isı alan bir maddenin tanecikler arası mesafesinin artmasıyla hacminin büyümesidir.
  • Büzülme: Isı veren bir maddenin tanecikler arası mesafesinin azalmasıyla hacminin küçülmesidir.
  • Genleşme payı: Tren rayları ve köprülerde sıcaklık değişimi nedeniyle oluşabilecek hasarı önleyen boşluktur.
  • Termostat: Isı etkisiyle genleşme ve büzülme ilkesinden yararlanılarak yapılan sıcaklık kontrol cihazıdır.
  • Ayırt edici genleşme: Eşit şartlarda ısıtılan farklı saf maddelerin farklı miktarlarda genleşmesi özelliğidir.

Düşün ve yorumla

Sence mimaride ve teknolojide genleşme payı dikkate alınmasaydı günlük hayatımızda ne gibi tehlikeler yaşanırdı?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.