Biyoçeşitlilik

Temel Ekolojik Kavramlar

Doğada kendi aralarında çiftleştiklerinde verimli yavrular meydana getirebilen ve benzer özelliklere sahip bireyler topluluğuna tür denir. Bir canlının doğal olarak yaşadığı, barındığı ve ürediği yaşam alanına ise habitat adı verilir. Örneğin Karadeniz, hamsi balığının doğal habitatıdır.

Belirli bir alanda bulunan canlılar ile bu canlıların içinde yaşadığı cansız çevre arasındaki karşılıklı etkileşim ekosistem olarak tanımlanır. Bir orman ya da göl alanı, bünyesindeki canlı ve cansız varlıkların dengeli ilişkisiyle birer ekosistem örneğidir.

Biyoçeşitlilik ve Doğal Yaşama Katkıları

Bir ekosistemde veya belirli bir bölgede yaşayan canlı çeşidinin sayıca zenginliğine biyoçeşitlilik denir. Canlı türlerinin fazlalığı ekosistemlerin daha güçlü ve dengeli kalmasını sağlar.

Biyoçeşitlilik, doğal dengenin korunmasında temel unsurdur. Bitki örtüsünün zenginliği heyelan ve sel gibi doğa kaynaklı afetlerin şiddetini azaltır, kökleriyle toprağı tutar ve fotosentez yoluyla havanın temizlenmesini sağlar.

Biyoçeşitliliğin İnsan Yaşamı ve Ekonomiye Etkisi

İnsanlar beslenme ihtiyaçlarının büyük kısmını biyoçeşitlilik sayesinde karşılar. Meyveler, kabuklu yemişler, mantarlar, bal ve baharatlar doğrudan doğadaki canlı çeşitliliğinin birer ürünüdür.

Biyoçeşitlilik ayrıca tarım, hayvancılık, mobilyacılık ve tıp alanında ham madde sağlar. Pek çok ilacın etken maddesi doğadaki bitkilerden elde edilir.

Doğal varlıkların korunması tarih boyunca önem taşımıştır. Kanuni Sultan Süleyman 1539 yılında Edirne'de yayımladığı fermanla dünyanın ilk Çevre Koruma ve Düzenleme Kanunu'nu hayata geçirmiştir. Edward Osborne Wilson gibi bilim insanları karınca türleri üzerindeki çalışmalarıyla biyoçeşitlilik bilincine öncülük ederken, Evliya Çelebi Seyahatname adlı eserinde gezdiği yerlerin canlı çeşitliliğini belgelemiştir.

Endemik Canlı Kavramı

Yeryüzünün yalnızca belirli bir bölgesinde yayılış gösteren, dünyada başka hiçbir yerde doğal olarak bulunmayan canlı türlerine endemik tür denir. Bir türün endemik olması, o bölgenin kendine has iklim ve coğrafi koşullarına uyum sağladığını gösterir.

Türkiye, Asya ile Avrupa arasındaki coğrafi konumu ve farklı iklim tipleri sayesinde endemik canlılar açısından dünyanın en zengin ülkelerinden biridir.

Türkiye'nin Endemik Hayvan Türleri

Ülkemizin farklı bölgeleri kendine özgü endemik hayvan türlerini barındırır. Van Gölü'nün sodalı sularında yaşayan inci kefali ve Van kedisi bu zenginliğin bilinen örneklerindendir.

Ankara keçisi, Kangal köpeği, Denizli horozu, Türk tazısı, çizgili sırtlan ve turna ülkemizde yayılış gösteren diğer önemli endemik hayvan türleri arasındadır.

Türkiye'nin Endemik Bitkileri ve Aromatik Zenginlik

Ülkemizde yetişen bitki türlerinin yaklaşık üçte birini endemik bitkiler oluşturur. Kardelen, ters lale, sığla ağacı, Datça hurması, günlük ağacı ve Kazdağı göknarı sadece Türkiye topraklarına özgü başlıca bitki türleridir.

Türkiye aynı zamanda tıbbi ve aromatik bitkiler açısından da büyük bir çeşitliliğe sahiptir. Bu bitkiler sağlık ve gıda alanında ekonomik değere dönüşmektedir.

İnsan Faaliyetleri ve Yaşam Alanı Tahribatı

Biyoçeşitliliği tehdit eden etkenlerin başında insan kaynaklı habitat tahribatı gelir. Hızlı nüfus artışı, kontrolsüz şehirleşme, endüstrileşme ve ihtiyaç fazlası konut edinimi canlıların yaşam alanlarını daraltır.

Turizm sektöründeki aşırı ve plansız gelişmeler doğal kıyıları ve dağlık alanları tahrip eder. Ormanların kesilmesi ve orman yangınları binlerce canlı türünün barınağını tamamen yok eder.

Tarımsal Uygulamalar ve Aşırı Tüketim

Bilinçsiz ve sürdürülebilir olmayan tarım yöntemleri toprak ile su ekosistemlerine doğrudan zarar verir. Mera alanlarının sürülerek tarıma açılması ve aşırı otlatma otlakların yapısını bozar.

Hasat sonrası anız yakılması toprak altındaki yararlı mikroorganizmaları öldürür. Aşırı kimyasal gübre ile tarımsal ilaç kullanımı ve yerel türler yerine tek tip yabancı ürünlerin yetiştirilmesi biyolojik dengeyi çökertir.

Aşırı ve mevsimsiz avlanma, çevre kirliliği ve doğa kaynaklı afetler türlerin popülasyonunu kritik seviyelere düşürür.

Nesli Tamamen Tükenmiş Canlılar

Bir canlı türünün yeryüzündeki son üyesinin ölmesiyle nesli tükenmiş olur. Dinozor, mamut, dodo kuşu ve moa kuşu dünyada nesli tamamen tükenen canlılar arasındadır.

Geçmişte Anadolu coğrafyasında yaşamış olmasına rağmen günümüzde ülkemizde nesli tamamen tükenmiş hayvanlar bulunmaktadır. Asya fili, çita, kunduz, Asya kaplanı, Kafkas bizonu ve yılanboyun kuşu bu türlerdendir.

Dünyada ve Türkiye'de Nesli Tehlike Altında Olan Hayvanlar

Dünya genelinde gergedan, orangutan, Afrika fili ve kutup ayısı nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıyadır.

Ülkemizde deniz kaplumbağaları (caretta caretta), flamingo, Akdeniz foku, kelaynak, alageyik, sülün, mersin balığı, turna, boz ayı ve dev kertenkele koruma altına alınması gereken hassas türlerdir.

Nesli Tehlikedeki Bitkiler ve Koruma Önlemleri

Türkiye'de beyaz çiçekli çakal nergisi (Muğla-Fethiye), kardelen, yabani karanfil (Balıkesir ve Aydın), eber sarısı (Akşehir Gölü), acı çiğdem (İstanbul), yanar döner çiçeği/gelin düğmesi (Ankara Gölbaşı), çöven ve İstanbul nazendesi nesli tükenme tehlikesindedir. Mavi yıldız, çan çiçeği ve Karadeniz salkımı dünyada tehlike altındaki bitkilerdendir.

Biyoçeşitliliğin korunması adına Birleşmiş Milletler 22 Mayıs gününü Dünya Biyolojik Çeşitlilik Günü ilan etmiştir. Ağaçlandırma çalışmaları, koruma havzaları, sürdürülebilir tarım ve balıkçılık ile biyoçeşitlilik güvence altına alınabilir.