Türkçe 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 05 Bilim ve Teknoloji Konu 2/6

Hikâye Unsurları

Hikâyelerin temel yapı taşları olan kişi, varlık, yer, zaman ve olay örgüsü unsurlarını kavrayarak metin çözümleme rehberi.

Kazanımlar

26. Hafta5 Nisan – 9 Nisan

T.O.6.14 Öyküleyici metinlerdeki hikâye unsurlarını belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme

  1. a Şahıs/varlık kadrosunu, mekânı, zamanı ve olay örgüsünü belirler.
  2. b Hikâye unsurlarının birbirleriyle bağlantısını belirler.
  3. c Hikâye unsurları arasındaki etkileşimleri (zamanın kahramanla, mekânın olayla vb.) belirler.

T.D.6.13 Öyküleyici metinlerdeki hikâye unsurlarını belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme

  1. a Şahıs/varlık kadrosunu, mekânı, zamanı ve olay örgüsünü belirler.
  2. b Hikâye unsurlarının birbirleriyle bağlantısını belirler.
  3. c Hikâye unsurları arasındaki etkileşimleri (zamanın kahramanla, mekânın olayla vb.) belirler.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Kişi ve Varlık Kadrosu

Hikâyede anlatılan durum ve eylemleri gerçekleştiren veya bunlardan etkilenen unsurlar şahıs ve varlık kadrosunu oluşturur.

Şahıs ve varlık rolleri;

  • Olayları yaşayan, yönlendiren veya etkilenen insan topluluğuna şahıs kadrosu denir.
  • Olayların merkezinde yer alan kişilere ana karakter denir.
  • Olaya kısa süreli katılan veya adı geçen kişilere yardımcı karakter adı verilir.
  • Olay akışını etkileyen veya kahramanlara eşlik eden hayvan ve nesnelere varlık kadrosu denir.

Dikkat Hikâyedeki kahramanlar yalnız insanlardan oluşmaz; olaylarda rol üstlenen hayvanlar ve nesneler varlık kadrosuna dâhildir.

Yer ve Zaman

Hikâyedeki eylemlerin gerçekleştiği fiziki ortam ile eylemlerin yaşandığı zaman dilimi hikâyenin iki temel unsurudur.

Mekân ve zaman özellikleri;

  • Olayların gerçekleştiği çevreye, ortama veya alana yer (mekân) denir.
  • Mekân; kütüphane veya köy meydanı gibi kapalı ve açık somut alanlardan oluşabilir.
  • Olayların meydana geldiği ana, güne, mevsime, yıla veya döneme zaman denir.
  • Zaman; net bir tarih olabileceği gibi günün vakitleri veya tarihî dönemler olarak da belirtilebilir.

Dikkat Zaman unsuru belirlenirken yalnızca takvim tarihleri değil; günün vakitleri ve tarihî dönem ifadeleri de dikkate alınmalıdır.

Olay ve Oluş Sırası

Hikâyenin temelini oluşturan eylemler mantıksal bir bağ ve zaman akışı içinde gelişir.

Olay ve kurgu yapısı;

  • Hikâye kahramanlarının başından geçen eylem, durum ve yaşantılara olay denir.
  • Birbiriyle sebep-sonuç ilişkisi bulunan olaylar zincirine olay örgüsü denir.
  • Olayların zaman akışına ve mantık kurallarına uygun biçimde aktarılmasına oluş sırası denir.
  • Olaylar oluş sırasına dizilirken serim, düğüm ve çözüm düzeni takip edilir.

Dikkat Olaylar sıralanırken öncelikle "önce, daha sonra, ardından, sonunda" gibi zaman ve geçiş bildiren ifadelere dikkat edilmelidir.

Detaylı konu anlatımı

Kişi ve Varlık Kadrosu

Hikâyede Şahıs Kadrosu

Bir hikâyede anlatılan olayları yaşayan, yönlendiren veya bu olaylardan doğrudan etkilenen insanlara şahıs kadrosu denir. Hikâyedeki kişiler gerçek hayatta karşılaşabileceğimiz türden ya da hayalî olabilir.

Hikâyedeki şahıslar olaylardaki rollerine göre sınıflandırılır. Olayların merkezinde yer alan kişiye ana karakter, olaya kısa süreli katılan ya da sadece adı anılan kişilere ise yardımcı karakter adı verilir.

Hikâyede Varlık Kadrosu

Hikâyelerde insanların yanı sıra olayların akışını değiştiren veya kahramanlara eşlik eden hayvanlar ve nesneler de bulunabilir; bu ögelere varlık kadrosu denir.

Özellikle mücadele ve yardımlaşma anlatan hikâyelerde at, güvercin gibi canlılar ya da bayrak, kağnı gibi simgesel nesneler varlık kadrosunda öne çıkar.

  • Küçük Hasan, dedesinin emaneti olan Kırçıl isimli atın sırtında cepheye erzak taşıyordu.
  • Müfreze komutanı, köy meydanında toplanan köylüleri dikkatle dinledi.
  • Yaralı güvercin, nöbetçi askerin uzattığı ekmek kırıntılarını çekinerek yedi.

Dikkat: Hikâyede adı geçen her kahraman insan olmak zorunda değildir. Olayın gidişatında önemli rol oynayan bir binek hayvanı veya mektup taşıyan bir kuş da varlık kadrosuna dâhildir.

Yer ve Zaman

Olayın Geçtiği Yer (Mekân)

Hikâyedeki olayların gerçekleştiği çevreye, alana ya da ortama yer (mekân) denir. Bir hikâye boyunca olaylar tek bir yerde geçebileceği gibi farklı mekânlarda da gelişebilir.

Yer unsuru; bir köy meydanı, siper, kütüphane gibi kapalı veya açık somut bir alan olabileceği gibi genel bir şehir adı da olabilir.

Olayın Yaşandığı Zaman

Hikâyede anlatılan olayların meydana geldiği ana, güne, mevsime, yıla veya tarihsel döneme zaman denir.

Zaman, hikâyede "10 Ağustos 1921" gibi net bir takvim tarihi olarak belirtilebileceği gibi "akşam ezanı vakti" ya da "güz mevsimi" gibi dolaylı ifadelerle de verilebilir.

  • Kağnı arabaları, dondurucu bir kış sabahında dik dağ yolundan güçlükle ilerliyordu.
  • Genç telgrafçı, 1921 yılının Ağustos ayında istasyon binasında sabaha kadar nöbet tuttu.
  • Yaşlı değirmenci, ikindi vaktinde ahşap ambarın kapısını kilitledi.

Dikkat: Zaman unsurunu ararken sadece sayılar ve tarihler aranmamalıdır; günün vakitleri, aylar veya "Millî Mücadele günleri" gibi tarihî dönem belirten sözler de zamanı gösterir.

Olay ve Oluş Sırası

Hikâyede Olay ve Olay Örgüsü

Hikâyedeki kişilerin başından geçen durumlara, eylemlere ve yaşantılara olay denir. Hikâyenin temelini bu eylemler oluşturur.

Bir hikâyede tek bir olay yerine birbirini hazırlayan ve tetikleyen birçok küçük olay art arda gerçekleşir. Birbiriyle sebep-sonuç bağı bulunan bu olaylar zincirine olay örgüsü adı verilir.

Olayların Oluş Sırası

Hikâyedeki gelişmeler zaman akışına ve mantık kurallarına uygun olarak serim, düğüm ve çözüm mantığıyla anlatılır. Buna olayların oluş sırası denir.

Olayları oluş sırasına koyarken bir olayın sonucunun sonraki olayın başlangıcı olduğunu fark etmek gerekir.

  • Köylüler sabahın erken saatlerinde meydanda toplandı.
  • Görevli subay, orduya yapılacak yardım çağrısını halka duyurdu.
  • Herkes evindeki çorap ve buğday çuvallarını kağnılara yükledi.
  • Hazırlanan yardım kafilesi dualar eşliğinde cepheye uğurlandı.

Dikkat: Olayları kronolojik sıraya dizerken "önce, daha sonra, ardından, sonunda" gibi zaman ve geçiş bildiren ifadelere dikkat edilmelidir.

Konuyu anlama alıştırmaları

Kişi ve Varlık Kadrosu

Karşılaştır: Bir hikâyedeki "ana karakter" ile "yardımcı karakter" kavramlarının üstlendiği görevleri kendi cümlelerinizle karşılaştırınız.

Yer ve Zaman

Düşün: "Eski tren istasyonu, ikindi vakti yağan sağanak yağmurun altında derin bir sessizliğe bürünmüştü." cümlesindeki yer ve zaman unsurlarını belirleyiniz.

Olay ve Oluş Sırası

Dene: Aşağıdaki üç olayı oluş sırasına göre zihninizde numaralandırıp diziniz:

  1. Askerler derin siperleri hızla kazdı.
  2. Düşman birliklerinin geri çekildiği haberi ulaştı.
  3. Şafak vakti sis perdesi kalkınca hücum başladı.

Özet

  • Şahıs Kadrosu: Hikâyede anlatılan olayları yaşayan veya yönlendiren insan kahramanların bütünüdür.
  • Varlık Kadrosu: Hikâyede rol üstlenen ya da olayın akışını etkileyen insan dışı canlı ve nesnelerdir.
  • Ana Karakter: Hikâyenin merkezinde yer alan ve temel olayı yaşayan asıl kahramandır.
  • Yardımcı Karakter: Hikâyedeki olay akışına kısmen katılan veya ana karaktere eşlik eden kişidir.
  • Yer (Mekân): Hikâyedeki olayların gerçekleştiği çevre, ortam ya da somut alandır.
  • Zaman: Hikâyede anlatılan olayların yaşandığı an, gün, mevsim, yıl veya tarihsel dönemdir.
  • Olay: Hikâyede şahıs veya varlıkların başından geçen yaşantı, durum ve eylemlerdir.
  • Olay Örgüsü: Hikâyedeki olayların neden-sonuç bağıyla birbirine kenetlenerek oluşturduğu zincirdir.
  • Oluş Sırası: Olayların başlangıçtan sonuca doğru kronolojik ve mantıksal bir akışla sıralanmasıdır.

Düşün ve yorumla

Sence bir hikâyenin etkileyici olmasında kahramanların yaşadığı iç çatışmalar mı daha önemlidir, yoksa olayların geçtiği yer ve zamanın zorlayıcı şartları mı?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.