Kısa Çizgi ve Eğik Çizginin Kullanımı

Kök, Gövde ve Eklerin Ayrılması

Sözcüklerin anlamlı en küçük parçası olan kökler, yapım eki alarak oluşan gövdeler ve çekim ekleri dil bilgisi incelemelerinde kısa çizgi (-) işaretiyle birbirinden ayrılır.

Bu kullanım sayesinde bir sözcüğün türetilme ve çekimlenme basamakları açık bir biçimde gösterilir. Bilimsel metinlerde ve dil bilgisi çözümlemelerinde yapı unsurlarını göstermek için bu yöntemden yararlanılır.

Örnekler:

• robot-laş-ma (kök ve yapım ekleri ayrımı)
• bilgisayar-lar-ımız (gövde ve çekim ekleri ayrımı)
• göz-lem-ci-ler (kök, yapım ekleri ve çoğul eki ayrımı)

Dikkat: Kısa çizgi ile ekleri ayırma işlemi, heceleme işlemiyle karıştırılmamalıdır. Hecelere ayırırken ses öbekleri ("ro-bot-lar"), ek ayrımında ise sözcüğün anlam ve görev birimleri ("robot-lar") esas alınır.

Eklerin Başına ve Sonuna Kısa Çizgi Konması

Tek başına yazıya aktarılan eklerin bağımsız bir kelime olmadığını belirtmek için başına kısa çizgi (-) getirilir. Bu işaret, ekin kendinden önceki bir kelimeye bitişeceğini gösterir.

Fiilden fiil veya isimden fiil türeten yapım eklerinin sonuna da kısa çizgi konur. Bu çizgi, türetilen yeni yapının bir fiil gövdesi olduğunu ve mastar eki (-mak / -mek) alabileceğini belirtir.

Örnekler:

• -lık eki isimden isim türetir: göz-lük, kulak-lık.
• -la- eki isimden fiil türetir: kod-la-, su-la-.
• -dır- eki fiilden fiil türetir: çalış-tır-, yap-tır-.

Fiil Kök ve Gövdelerinin Gösterimi

Fiil kök ve gövdelerini kelime listelerinde ya da incelemelerde belirtmek amacıyla sözcüğün sonuna kısa çizgi konur. Buradaki kısa çizgi, "-mak / -mek" mastar ekinin yerine geçer ve sözcüğün bir eylem bildirdiğini ifade eder.

Örnekler:

• Sözlükte koş- fiil kökünden türeyen sözcükler sıralanmıştır.
• yaz- fiil köküne -ar eki getirilerek yazar sözcüğü türetilir.
• çalış- fiil köküne -kan eki getirilerek çalışkan sözcüğü türetilir.

Dikkat: İsim köklerinin sonuna asla kısa çizgi konmaz. Sadece eylem bildiren kök ve gövdelerin sonuna kısa çizgi getirilir.

Doğru: tara- fiil kökü

Yanlış: ekran- isim kökü

Şiir Dizelerinin Yan Yana Yazımı

Şiirler normal şartlarda alt alta dizeler hâlinde yazılır. Ancak düz yazı içerisinde yer tasarrufu sağlamak veya alıntı yapmak amacıyla dizeler yan yana yazıldığında aralarına eğik çizgi (/) konur.

Eğik çizgi, dizenin nerede bittiğini ve yeni dizenin nereden başladığını gösterir. Her eğik çizgiden önce ve sonra bir harf boşluk bırakılır.

Örnekler:

• Gökyüzü gözlemini anlatan şair durumu şöyle açıklar: Üstümüzde gök çadır / Yeryüzü uykudadır / Gökteki yıldızların / Gölgeleri sudadır.
• Evrenin işleyişi mısralarda dile gelir: Kucak açar yeni aylara / Ay, dünya ve güneş / Sonsuz evrende / Bir sevgidir bizlere.

Dikkat: Dizeler alt alta yazıldığında dize sonlarına kesinlikle eğik çizgi konmaz; bu işaret yalnızca dizeler aynı satırda yan yana dizildiğinde kullanılır.

Doğru:

Karanlık gecede parlar yıldızlar / Uzanır göklere umutlu adımlar

Yanlış:

Karanlık gecede parlar yıldızlar /

Uzanır göklere umutlu adımlar