Türkçe 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Farklı Dünyalar Konu 3/8

Ünlü Ses Olayları: Ünlü Düşmesi, Daralması ve Türemesi

Farklı Dünyalar temasında Türkçenin ses olaylarını; ünlü düşmesi, daralması ve türemesi kurallarıyla keşfederek yazılı sınavlarınıza eksiksiz hazırlanın.

Kazanımlar

15. Hafta28 Aralık – 1 Ocak

T.Y.6.21 Yazım kuralları ve noktalama işaretlerini uygulayabilme

  1. a Yazım kurallarını uygular.
  2. b Noktalama işaretlerini uygun biçimde kullanır.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

İkinci Hecedeki Ünlünün Kaybolması: Ünlü Düşmesi

Sözcüklerin daha kolay söylenmesini sağlamak için ses düşmeleri meydana gelebilir.

Ünlü düşmesinin oluşumu;

  • İki heceli bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında son hecedeki dar ünlü düşer.
  • Sözcükteki dar ünlünün kaybolması olayına ünlü düşmesi denir.
  • İkilemeyi oluşturan sözcüklerde ünlü düşmesi kuralı uygulanmaz.

Geniş Ünlünün Daralması: Ünlü Daralması

Ünlü daralmasının özellikleri;

  • Son harfi geniş ünlü (-a, -e) olan fiillere -yor eki getirildiğinde daralma gerçekleşir.
  • Fiil sonundaki geniş ünlü daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür.
  • Demek ve yemek fiillerinde kaynaştırma harfi olan -y sesi daralmaya neden olur.

Dikkat Kökü ünsüzle biten fiillerde -yor ekinden önce gelen dar ünlüler daralma sayılmaz.

Kelimenin Ortasında Yeni Ses: Ünlü Türemesi

Ünlü türemesinin özellikleri;

  • Tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki (-cik) getirildiğinde arada yeni bir ünlü ses oluşur.
  • Sözcük ile ek arasında yeni ses oluşmasına ünlü türemesi denir.
  • Türeyen sesler genellikle a, e, ı, i ünlüleri olur.

Dikkat Küçültme eki alan her sözcükte ünlü türemesi olmak zorunda değildir.

Detaylı konu anlatımı

İkinci Hecedeki Ünlünün Kaybolması: Ünlü Düşmesi

Türkçede iki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında son hecedeki dar ünlü (ı, i, u, ü) düşer. Bu ses olayına ünlü düşmesi denir. Bu durum kelimelerin daha kolay telaffuz edilmesini sağlar.

Mısırlı rehber, piramitlerin yapılış sırrını anlatırken aklımız (akıl-ımız) iyice karıştı.

Eskimo çocuk, soğuk havada burnunun (burun-unun) ucunu atkısıyla iyice kapattı.

Danimarka ovalarında koşan çocuğun alnından (alın-ından) ter damlaları süzülüyordu.

Doğru: Gönlümce gezmek istiyorum.

Yanlış: Gönülümce gezmek istiyorum.

Dikkat: İkilemelerde ünlü düşmesi gerçekleşmez.

Doğru: Çocuklar omuz omuza verip zorlukları aştılar.

Yanlış: Çocuklar omuz omza verip zorlukları aştılar.

Geniş Ünlünün Daralması: Ünlü Daralması

Türkçede sonu geniş ünlüyle ("-a, -e") biten fiillere "-yor" şimdiki zaman eki getirildiğinde, bu geniş ünlüler daralarak "ı, i, u, ü" seslerine dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir. Ayrıca "demek" ve "yemek" fiillerinde "-y" kaynaştırma harfinin etkisiyle de daralma görülür.

Norveç'teki fiyortları gezen turistler hayranlıkla etrafı izliyor (izle-yor).

Mısır piramitlerini merak eden çocuk, kütüphanede kitapları arıyor (ara-yor).

Eskimo masalında geçen kahraman, gökyüzündeki Ay'ı yakalamak istiyor (iste-yor).

Mısırlılar neden piramit yapmış diye (de-y-e) düşünüyor insan.

Doğru: Öğretmenimiz yüzen okulda bizi bekliyor.

Yanlış: Öğretmenimiz yüzen okulda bekleyor.

Dikkat: Her "-yor" eki alan kelimede ünlü daralması olmaz. Kelimenin kökü veya gövdesi geniş ünlüyle bitmelidir.

Doğru: Çocuklar bahçede hızlıca koşuyor (koş-uyor: kök ünsüzle bittiği için daralma yoktur; "-uyor" şimdiki zaman ekinin kendisidir).

Kelimenin Ortasında Yeni Ses: Ünlü Türemesi

Türkçede tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki olan "-cik" getirildiğinde, sözcük ile ek arasında yeni bir ünlü ses ortaya çıkar. Bu ses olayına ünlü türemesi denir. Türeyen bu sesler genellikle "a, e, ı, i" ünlüleridir.

Danimarka ovalarında daracık (dar-cık) yollardan geçerek köye ulaştık.

Sibirya'daki soğuk havada azıcık (az-cık) ısınmak için ateş yaktılar.

Yüzen okulda eğitim gören biricik (bir-cik) kardeşim çok mutluydu.

Doğru: Genç adam, gencecik (genç-ecik) yaşında dünyayı gezmeye karar verdi.

Yanlış: Genç adam, gençcik yaşında dünyayı gezmeye karar verdi.

Dikkat: Küçültme eki alan her kelimede ünlü türemesi olmaz. Kelimenin sonundaki ünsüzün durumuna dikkat edilmelidir.

Doğru: Yavru kedi, küçücük (küçük-cük, k ünsüzü düşmüştür, ünlü türemesi yoktur) kutunun içine girdi.

Konuyu anlama alıştırmaları

İkinci Hecedeki Ünlünün Kaybolması: Ünlü Düşmesi

Dene: "Sibirya'daki göçebe okulda okuyan çocukların zihini çok berraktı." cümlesindeki yazım hatasını bulup ünlü düşmesi kuralına göre düzeltin.

Geniş Ünlünün Daralması: Ünlü Daralması

Karşılaştır: "Söylüyor" ve "Geliyor" kelimelerinin köklerini inceleyerek hangisinde ünlü daralması olduğunu belirleyin.

Kelimenin Ortasında Yeni Ses: Ünlü Türemesi

Dene: "Sıcak çorbadan azcık içince içi ısındı." cümlesinde küçültme eki alan kelimeyi ünlü türemesi kuralına göre yeniden yazın.

Özet

  • Ünlü Düşmesi: İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında son hecedeki dar ünlü düşer.
  • Ünlü Daralması: Sonu geniş ünlüyle biten fiillere "-yor" eki geldiğinde bu ünlüler daralır.
  • Ünlü Türemesi: Tek heceli bazı kelimelere "-cik" eki getirildiğinde araya yeni bir ünlü girer.
  • İkilemelerde Ünlü Düşmesi: İkilemelerde ünlü düşmesi kuralı kesinlikle uygulanmaz.
  • Demek ve Yemek Fiilleri: "Demek" ve "yemek" fiilleri "-y" kaynaştırma harfiyle daralarak "diye" ve "yiyen" olur.

Düşün ve yorumla

Sence dildeki ses olayları konuşma kolaylığı sağlamak dışında, insanların birbirini daha hızlı anlamasına nasıl katkı sağlıyor olabilir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.