Fen Bilimleri 7. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 07 Sürdürülebilir Yaşam ve Enerji Konu 1/2

Besin Zinciri ve Enerji Akışı

Besin zinciri, besin ağı, ekoloji piramidi ve enerji akışı kavramlarını inceleyerek canlılar arasındaki beslenme ilişkilerini ve biyolojik birikimi kapsayan ders notu.

Kazanımlar

34. Hafta3 Mayıs – 7 Mayıs

FB.7.7.1 Besin zincirindeki canlılar arasındaki ilişkileri yapılandırabilme

  1. a Besin zincirindeki canlılar arasındaki nedensel ilişkileri ortaya koyar.
  2. b Besin zincirini uyumlu bir bütün olarak açıklar.

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Besin Zinciri ve Besin Ağı

Canlılar yaşamsal faaliyetleri için gerekli enerjiyi besinlerden karşılar ve birbirleriyle beslenme ilişkileri kurar.

Beslenme Rolleri ve Tüketiciler;

  • Madde ve enerjinin organizmadan organizmaya besin biçiminde aktarılmasına besin zinciri denir.
  • Güneş ışığını kullanarak kendi besinini üreten bitki, alg ve fotosentetik bakteriler üretici canlılardır.
  • Doğrudan üreticilerle beslenen çekirge ve kuzu gibi otçullar birincil tüketici grubundadır.
  • Birincil tüketicilerle beslenen etçil ve hepçil canlılar ikincil tüketici olarak adlandırılır.
  • İkincil tüketicilerle beslenen şahin, kartal ve leylek üçüncül tüketici basamağında yer alır.
  • Ölü organizma ve atıkları inorganik maddelere dönüştüren ayrıştırıcılar zincirin her basamağında bulunur.

Besin Akışı ve Besin Ağı;

  • Besin zincirinde ok işaretinin yönü besin kaynağı olan canlıdan tüketiciye doğrudur.
  • Birden fazla besin zincirinin birbiriyle kesişmesiyle oluşan karmaşık yapıya besin ağı denir.

Not İnsan tükettiği besine göre sebze yerken birincil, kuzu eti veya ayran tüketirken ikincil tüketici olur.

Dikkat Besin zincirinde ok yönü tüketiciden besine değil, besinden o besinle beslenen canlıya doğru çizilir.

Ekoloji Piramidi ve Biyolojik Birikim

Besin zincirindeki canlıların kütlesi, sayısı ve enerji aktarımı ekoloji piramidi modeliyle gösterilir.

Piramidin Yapısı ve Değişimler;

  • Canlı sayısını, enerji akışını ve toplam canlı kütlesini gösteren modele ekoloji piramidi denir.
  • Piramidin en alt basamağında biyokütlesi ve birey sayısı en fazla olan üreticiler yer alır.
  • Aşağıdan yukarıya çıkıldıkça biyokütle ve birey sayısı azalırken canlıların vücut büyüklüğü genellikle artar.
  • Canlılar enerjiyi kendi harcadığından bir üst basamağa enerjinin sadece yüzde onu (%10) aktarılır.
  • Charles Elton besin zinciri, besin ağı ve ekoloji piramidi kavramlarını bilim dünyasına kazandırmıştır.

Biyolojik Birikim;

  • Vücuttan atılamayan ağır metal ve pestisitlerin dokularda birikmesine biyolojik birikim denir.
  • Ekoloji piramidinde yukarı çıkıldıkça zehirli madde birikimi artar ve en üstteki gökdoğanda en yüksektir.

Not Rachel Carson, yayımladığı eserle zararlı pestisitlerin biyolojik birikimini ve çevreye zararlarını ortaya koymuştur.

Dikkat Ekoloji piramidinde aşağıdan yukarıya doğru çıkıldıkça aktarılan enerji miktarı azalırken biyolojik birikim artar.

Detaylı konu anlatımı

Besin Zinciri ve Besin Ağı

Besin Zinciri ve Canlı Rolleri

Canlılar yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar ve bu enerjiyi besinlerden karşılar. Madde ve enerjinin organizmadan organizmaya besin biçiminde aktarılmasına besin zinciri denir.

Besin zincirinin ilk basamağını Güneş'ten aldıkları ışık enerjisini kullanarak kendi besinini üreten üretici canlılar oluşturur. Bitkiler, bazı algler ve fotosentetik bakteriler üretici canlılara örnek verilebilir.

Besin ihtiyaçlarını diğer canlıları yiyerek karşılayan organizmalara tüketici denir. Doğrudan üreticilerle beslenen otçul canlılara birincil tüketici adı verilir; çekirge, kuzu, inek, tavşan ve mısır kurdu bu gruptadır.

Birincil tüketicilerle beslenen etçil veya hepçil canlılara ikincil tüketici denir. Kuş, tilki, kurbağa, kirpi ve yılan ikincil tüketicilere örnektir. İkincil tüketicilerle beslenen şahin, kartal ve leylek gibi canlılar ise üçüncül tüketici olarak adlandırılır.

İnsan tükettiği besine göre farklı tüketici konumlarında yer alabilir. Sebze tüketirken birincil tüketici, kuzu eti veya ayran tüketirken ikincil tüketici konumundadır.

Ayrıştırıcılar ve Aktarım Yönü

Canlı atıklarını, dışkıları ve ölü organizmaları çürüterek inorganik maddelere dönüştüren organizmalara ayrıştırıcı denir. Mantarlar ve bazı bakteriler ayrıştırıcı canlılardır ve besin zincirinin her basamağında bulunur.

Besin zincirinde madde ve enerji akışı ok işaretiyle gösterilir. Okun yönü besini sağlayan canlıdan o canlıyla beslenen tüketiciye doğrudur.

Besin Ağı

Bir ekosistemde birden fazla besin zincirinin birbiriyle kesişmesi ve ilişkilenmesi sonucu oluşan karmaşık beslenme yapısına besin ağı denir. Bir canlı birden çok besin zinciri içinde ve farklı beslenme basamaklarında bulunabilir.

Çukurova Deltası ekosisteminde su bitkisi ve su yosunu üretici; sucul böcek larvası, yusufçuk, sazan, turna balığı, leylek ve şahin tüketici konumunda yer alır.

Ekoloji Piramidi ve Biyolojik Birikim

Ekoloji Piramidi ve Beslenme Basamakları

Bir ekosistemdeki canlı sayısını, enerji akışını ve toplam canlı kütlesini gösteren modele ekoloji piramidi denir. Piramitte çizgilerle ayrılmış her bir seviyeye beslenme basamağı adı verilir.

Piramidin en alt ve en geniş basamağında toplam canlı kütlesi ve birey sayısı en fazla olan üreticiler yer alır. Üreticilerin üstündeki basamaklarda sırasıyla birincil tüketiciler, ikincil tüketiciler ve en üstte üçüncül tüketiciler bulunur.

Ayrıştırıcı canlılar organik atıkları her basamakta ayrıştırdığı için ekoloji piramidinin tüm basamaklarıyla ilişkilidir. Bu nedenle ayrıştırıcılar genellikle piramidin yan yüzeyinde gösterilir.

Piramitteki Değişimler ve Enerji Aktarımı

Ekoloji piramidinde aşağıdan yukarıya doğru çıkıldıkça toplam canlı kütlesi yani biyokütle azalır. Birey sayısı genellikle azalırken canlıların vücut büyüklüğü genellikle artış gösterir.

Bir basamaktaki canlı aldığı enerjinin büyük kısmını kendi yaşamsal faaliyetleri için harcar. Bu nedenle bir üst basamağa enerjinin sadece yaklaşık yüzde onu (%10) aktarılır. Bilim insanı Charles Elton besin zinciri, besin ağı ve ekoloji piramidi kavramlarını bilim dünyasına kazandırmıştır.

Biyolojik Birikim

Canlıların beslenme yoluyla vücutlarına aldıkları ve dışarı atamadıkları zararlı kimyasal maddelerin dokularda birikmesine biyolojik birikim denir. Ağır metaller ve tarım ilaçları olan pestisitler biyolojik birikime yol açan maddelerdendir.

Ekoloji piramidinde aşağıdan yukarıya doğru çıkıldıkça biyolojik birikim artar. Piramidin en üst basamağında yer alan gökdoğan yırtıcı kuşunda biyolojik birikim en yüksek seviyededir.

Gökdoğanlardaki yüksek kimyasal birikim bağışıklığı zayıflatır ve üremeyi azaltarak birey sayısının düşmesine yol açar. Deniz biyoloğu Rachel Carson yayımladığı eserle zararlı pestisitlerin biyolojik birikimini ve çevreye zararlarını ortaya koymuştur.

Konuyu anlama alıştırmaları

Besin Zinciri ve Besin Ağı

Karşılaştır: Birincil tüketici ile ikincil tüketici arasındaki beslenme farkını kendi cümlelerinle ifade et.

Ekoloji Piramidi ve Biyolojik Birikim

Düşün: Ekoloji piramidinin en üst basamağındaki yırtıcı bir kuşun vücudundaki zehirli madde miktarının üretici bitkilerden daha fazla olmasının nedenini değerlendir.

Özet

  • Besin Zinciri: Madde ve enerjinin organizmadan organizmaya besin biçiminde aktarılmasını sağlayan canlı dizisidir.
  • Üretici Canlılar: Güneş ışığını kullanarak kendi besinini üreten bitkiler, algler ve fotosentetik bakterilerdir.
  • Birincil Tüketiciler: Besin ihtiyacını doğrudan üretici canlıları tüketerek karşılayan otçul organizmalardır.
  • İkincil Tüketiciler: Birincil tüketicilerle beslenen etçil veya hepçil özellikteki canlı grubudur.
  • Ayrıştırıcı Canlılar: Canlı atıklarını ve ölü organizmaları çürüterek besin zincirinin her basamağında görev yapan organizmalardır.
  • Besin Ağı: Bir ekosistemde birden fazla besin zincirinin birbiriyle kesişmesi sonucu oluşan karmaşık beslenme yapısıdır.
  • Ekoloji Piramidi: Ekosistemdeki canlı sayısını, enerji akışını ve toplam canlı kütlesini gösteren basamaklı bir modeldir.
  • Enerji Aktarımı: Beslenme basamakları arasında bir üst seviyeye aktarılan enerji miktarı yaklaşık yüzde on kadardır.
  • Biyokütle: Ekoloji piramidinde tabandan tavana doğru çıkıldıkça azalan toplam canlı kütlesidir.
  • Biyolojik Birikim: Dışarı atılamayan zehirli kimyasal maddelerin ekoloji piramidinin üst basamaklarındaki canlı dokularında birikmesidir.

Düşün ve yorumla

Sence bir ekosistemdeki ayrıştırıcı canlıların tamamen yok olması besin zincirindeki diğer canlıları ve enerji akışını nasıl etkiler?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.