Besin Zinciri ve Enerji Akışı

Besin Zinciri ve Canlı Rolleri

Canlılar yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar ve bu enerjiyi besinlerden karşılar. Madde ve enerjinin organizmadan organizmaya besin biçiminde aktarılmasına besin zinciri denir.

Besin zincirinin ilk basamağını Güneş'ten aldıkları ışık enerjisini kullanarak kendi besinini üreten üretici canlılar oluşturur. Bitkiler, bazı algler ve fotosentetik bakteriler üretici canlılara örnek verilebilir.

Besin ihtiyaçlarını diğer canlıları yiyerek karşılayan organizmalara tüketici denir. Doğrudan üreticilerle beslenen otçul canlılara birincil tüketici adı verilir; çekirge, kuzu, inek, tavşan ve mısır kurdu bu gruptadır.

Birincil tüketicilerle beslenen etçil veya hepçil canlılara ikincil tüketici denir. Kuş, tilki, kurbağa, kirpi ve yılan ikincil tüketicilere örnektir. İkincil tüketicilerle beslenen şahin, kartal ve leylek gibi canlılar ise üçüncül tüketici olarak adlandırılır.

İnsan tükettiği besine göre farklı tüketici konumlarında yer alabilir. Sebze tüketirken birincil tüketici, kuzu eti veya ayran tüketirken ikincil tüketici konumundadır.

Ayrıştırıcılar ve Aktarım Yönü

Canlı atıklarını, dışkıları ve ölü organizmaları çürüterek inorganik maddelere dönüştüren organizmalara ayrıştırıcı denir. Mantarlar ve bazı bakteriler ayrıştırıcı canlılardır ve besin zincirinin her basamağında bulunur.

Besin zincirinde madde ve enerji akışı ok işaretiyle gösterilir. Okun yönü besini sağlayan canlıdan o canlıyla beslenen tüketiciye doğrudur.

Besin Ağı

Bir ekosistemde birden fazla besin zincirinin birbiriyle kesişmesi ve ilişkilenmesi sonucu oluşan karmaşık beslenme yapısına besin ağı denir. Bir canlı birden çok besin zinciri içinde ve farklı beslenme basamaklarında bulunabilir.

Çukurova Deltası ekosisteminde su bitkisi ve su yosunu üretici; sucul böcek larvası, yusufçuk, sazan, turna balığı, leylek ve şahin tüketici konumunda yer alır.

Ekoloji Piramidi ve Beslenme Basamakları

Bir ekosistemdeki canlı sayısını, enerji akışını ve toplam canlı kütlesini gösteren modele ekoloji piramidi denir. Piramitte çizgilerle ayrılmış her bir seviyeye beslenme basamağı adı verilir.

Piramidin en alt ve en geniş basamağında toplam canlı kütlesi ve birey sayısı en fazla olan üreticiler yer alır. Üreticilerin üstündeki basamaklarda sırasıyla birincil tüketiciler, ikincil tüketiciler ve en üstte üçüncül tüketiciler bulunur.

Ayrıştırıcı canlılar organik atıkları her basamakta ayrıştırdığı için ekoloji piramidinin tüm basamaklarıyla ilişkilidir. Bu nedenle ayrıştırıcılar genellikle piramidin yan yüzeyinde gösterilir.

Piramitteki Değişimler ve Enerji Aktarımı

Ekoloji piramidinde aşağıdan yukarıya doğru çıkıldıkça toplam canlı kütlesi yani biyokütle azalır. Birey sayısı genellikle azalırken canlıların vücut büyüklüğü genellikle artış gösterir.

Bir basamaktaki canlı aldığı enerjinin büyük kısmını kendi yaşamsal faaliyetleri için harcar. Bu nedenle bir üst basamağa enerjinin sadece yaklaşık yüzde onu (%10) aktarılır. Bilim insanı Charles Elton besin zinciri, besin ağı ve ekoloji piramidi kavramlarını bilim dünyasına kazandırmıştır.

Biyolojik Birikim

Canlıların beslenme yoluyla vücutlarına aldıkları ve dışarı atamadıkları zararlı kimyasal maddelerin dokularda birikmesine biyolojik birikim denir. Ağır metaller ve tarım ilaçları olan pestisitler biyolojik birikime yol açan maddelerdendir.

Ekoloji piramidinde aşağıdan yukarıya doğru çıkıldıkça biyolojik birikim artar. Piramidin en üst basamağında yer alan gökdoğan yırtıcı kuşunda biyolojik birikim en yüksek seviyededir.

Gökdoğanlardaki yüksek kimyasal birikim bağışıklığı zayıflatır ve üremeyi azaltarak birey sayısının düşmesine yol açar. Deniz biyoloğu Rachel Carson yayımladığı eserle zararlı pestisitlerin biyolojik birikimini ve çevreye zararlarını ortaya koymuştur.