Fen Bilimleri 7. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 07 Sürdürülebilir Yaşam ve Enerji Konu 2/2

Sürdürülebilir Yaşam

Sürdürülebilir yaşam için tatlı su kaynaklarının korunması, atık suların arıtılması ve su ayak izinin küçültülmesine yönelik tasarruf çözümleri.

Kazanımlar

35. Hafta3 Mayıs – 7 Mayıs

FB.7.7.2 Kaynakların tasarruflu kullanımının önemini sorgulayabilme.

  1. a Kaynakların tasarruflu kullanımı ile ilgili problemi tanımlar.
  2. b Kaynakların tasarruflu kullanımına yönelik çözüm bulmak için model geliştirir.
  3. c Kaynakların tasarruflu kullanımına yönelik planladığı araştırmayı gerçekleştirir.
7. Sınıf Fen Bilimleri Dünya çevresinde tasarruf ve yenilenebilir enerji simgeleri

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Sürdürülebilir Yaşam ve Tatlı Su Kaynakları

Dünya üzerindeki su miktarının çok az bir kısmı canlıların doğrudan kullanabileceği tatlı su kaynaklarından oluşur.

Su kaynaklarının dağılımı;

  • Dünya sularının %97,5'ini tuzlu su, sadece %2,5'ini tatlı su kaynakları oluşturur.
  • Tatlı suların %69'u buzullarda, %30'u yer altı sularında ve %1'i yüzey sularında bulunur.
  • Kullanılabilir yüzey sularının %87'sini göller, %11'ini bataklıklar ve %2'sini nehirler oluşturur.
  • Dünya'daki tüm su 333 bardak varsayılırsa, erişilebilir tatlı su miktarı yalnızca 1 bardak kadardır.

Tarihî ve modern su yapıları;

  • Mimar Sinan 16. yüzyılda İstanbul'a 55 km uzaklıktan Kırk Çeşme Su Tesisi ile su getirmiştir.
  • Yağmur sularını biriktirmek için Yerebatan, Binbirdirek ve Şerefiye gibi sarnıçlar inşa edilmiştir.
  • Kullanma suları su arıtma tesislerinde temizlenerek yeniden kullanıma sunulmaktadır.

Not Tatlı suların en büyük kısmı buzullarda bulunduğundan doğrudan insan kullanımına uygun değildir.

Dikkat Tatlı su kaynaklarının tamamı insan kullanımı için doğrudan erişilebilir veya elverişli değildir.

Atık Su Türleri ve Geri Kazanım

Kullanım sonucu kirlenen atık suların doğru yönetimi ve geri kazanımı çevre kirliliğini önler.

Atık su türleri ve zararları;

  • Kullanım sonucu kirlenmiş veya özellikleri değişmiş sular atık su olarak adlandırılır.
  • Evsel atık sular atık su miktarının en büyük kısmını oluşturur.
  • Lavaboya dökülen kızartmalık atık yağlar boruları tıkar ve su arıtma sürecini zorlaştırır.
  • Fabrika üretiminden çıkan kimyasal içerikli endüstriyel atık su arıtılmazsa biyoçeşitliliğe zarar verir.
  • Tarımda kullanılan pestisit ve suni gübreler tarımsal atık su kirliliğine neden olur.

Geri kazanımın sağladığı faydalar;

  • Atık sulardan elde edilen gübre bileşenleri küresel gübre talebinin %133'ünü karşılayabilir.
  • Atık sudan elde edilen biyogaz ile 500.000 insana yetecek elektrik enerjisi üretilebilir.

Not Atık yağlar lavaboya dökülmemeli, kapalı kaplarda biriktirilerek atık toplama merkezlerine verilmelidir.

Su Ayak İzi ve Tasarruf Yöntemleri

Tükettiğimiz ürünlerin görünmez su harcamalarını bilmek ve tasarruf tedbirleri almak su kaynaklarını korur.

Su tüketimi ve su ayak izi kavramları;

  • Ürünün ham maddesinden tüketimine kadar harcanan doğrudan ve dolaylı su miktarına su ayak izi denir.
  • Üretimde doğrudan tüketilen yer altı ve yer üstü tatlı su miktarına mavi su ayak izi denir.
  • İnsanın yaşamsal faaliyetleri için günlük 2 litre, doğrudan temizlik ve kullanım için 150-200 litre su gerekir.
  • Doğrudan ve dolaylı kullanımlarla bir kişinin günlük ortalama su ayak izi 7000 litre kadardır.

Ürünlerin su ayak izi örnekleri;

  • Bir adet tişörtün üretimi için yaklaşık 2.720 litre su harcanmaktadır.
  • Bir adet kot pantolonun üretimi için yaklaşık 10.000 litre su tüketilir.
  • Bir adet akıllı telefonun üretimi için yaklaşık 12.760 litre su kullanılmaktadır.

Su ayak izini azaltma yolları;

  • Kıyafetleri tamir ettirmek ve fazla eşyaları bağışlamak su ayak izini küçültür.
  • Tarımda damla sulama yöntemi kullanılması mavi su ayak izini doğrudan azaltır.

Not Her yıl 22 Mart günü Birleşmiş Milletler öncülüğünde Dünya Su Günü olarak kutlanmaktadır.

Dikkat Su ayak izi yalnızca musluktan akan doğrudan suyu değil, ürün imalatındaki dolaylı su kullanımını da kapsar.

Sürdürülebilir Yaşama Katkı Sağlayan Bilim İnsanları

Tarihten günümüze bilim insanları sürdürülebilir su kullanımı ve su yönetimi üzerine önemli çalışmalar yapmıştır.

Öne çıkan bilim insanları ve çalışmaları;

  • Kerecî 10. yüzyılda yer altı su yolları, kanallar ve su kaldırma cihazları üzerine teknik eserler yazmıştır.
  • Kerecî yer altı sularının çıkarılması ve suların sertlik derecelerinin belirlenmesi konularında incelemeler yapmıştır.
  • Arjen Ysbert Hoekstra su ayak izi kavramını ve hesaplama yöntemlerini bilim dünyasına kazandırmıştır.
  • Hoekstra'nın geliştirdiği modeller küresel su kullanımı konusunda dünya çapında farkındalık sağlamıştır.

Not Kerecî'nin yer altı su yönetimi üzerine sunduğu çalışmalar modern hidrolik mühendisliğinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.

Detaylı konu anlatımı

Sürdürülebilir Yaşam ve Tatlı Su Kaynakları

Canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmek ve ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kullandığı doğal çevrede bulunan varlıkların tümüne kaynak denir. Dünya üzerindeki suların yüzde 97,5'ini tuzlu su oluştururken yalnızca yüzde 2,5'i tatlı su kaynaklarından meydana gelir.

Tatlı su kaynaklarının yüzde 69'u buzullar ve buz dağlarında, yüzde 30'u yer altı sularında ve yüzde 1'i yüzey sularında yer alır. Kullanılabilir yüzey sularının yüzde 87'si göller, yüzde 11'i bataklıklar ve yüzde 2'si nehirlerden oluşmaktadır.

Dünya'da bulunan tüm su miktarı 333 bardak olarak kabul edilirse canlıların kolayca erişip kullanabileceği tatlı su miktarı yalnızca 1 bardak kadardır. Bu durum mevcut tatlı su kaynaklarının oldukça kısıtlı olduğunu göstermektedir.

Tarih boyunca su krizlerini çözmek amacıyla çeşitli su yapıları inşa edilmiştir. Mimar Sinan 16. yüzyılda İstanbul'da yaşanan su krizini 55 kilometre mesafeden su getiren Kırk Çeşme Su Tesisi projesiyle çözmüştür. Ayrıca şehirlerde yağmur sularını biriktirmek için Yerebatan ve Binbirdirek gibi sarnıçlar kullanılmış, günümüzde ise kullanma suları su arıtma tesisleri ile temizlenmeye başlanmıştır.

Atık Su Türleri ve Geri Kazanım

Evsel, endüstriyel veya tarımsal kullanımlar sonucunda kirlenmiş ve özellikleri değişmiş sular atık su olarak adlandırılır. Atık suların en büyük bölümünü evlerdeki günlük faaliyetlerden kaynaklanan evsel atık su oluşturur.

Kullanılmış kızartmalık atık yağların lavaboya dökülmesi kanalizasyon borularını tıkar ve su arıtma tesislerinin çalışmasını zorlaştırır. Bu nedenle atık yağların lavaboya dökülmeyip ayrı kaplarda biriktirilerek atık toplama merkezlerine verilmesi gerekir.

Fabrikalarda üretim sırasında oluşan ve kimyasal maddeler içeren sular endüstriyel atık su sınıfına girer. Tarımda kullanılan kimyasal ilaçlar ve suni gübrelerin sulara karışması ise tarımsal atık su kirliliğine neden olur.

Atık suların geri kazanım tesislerinde işlenmesi çevreye büyük fayda sağlar. Atık sulardan elde edilen gübre bileşenleri küresel gübre ihtiyacının önemli bir kısmını karşılayabilir ve ayrışan biyogazdan elektrik enerjisi üretilebilir.

Su Ayak İzi ve Tasarruf Yöntemleri

İnsan vücudunun yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için günde yaklaşık 2 litre su tüketilmesi gerekir. Banyo, mutfak ve temizlik gibi doğrudan kullanımlarla birlikte bir kişinin günlük su tüketimi 150-200 litreyi bulur.

Bir malın ham maddesinden üretimine, nakliyesinden tüketimine kadar harcanan doğrudan ve dolaylı tüm su miktarına su ayak izi denir. Ürünün imalatında doğrudan tüketilen yer altı ve yer üstü tatlı su miktarı ise mavi su ayak izi olarak tanımlanır.

Günlük hayatta kullanılan eşyaların üretiminde yüksek miktarda görünmez su harcanır. Örneğin 1 tişörtün üretimi için 2.720 litre, 1 kot pantolon için 10.000 litre ve 1 akıllı telefon için 12.760 litre su tüketilmektedir.

Bireysel düzeyde tasarruf tedbirleri almak su ayak izini önemli ölçüde küçültür. Sökük kıyafetleri tamir ettirmek, kullanılmış eşyaları bağışlamak, tarımda damla sulama kullanmak ve gıda israfından kaçınmak su kaynaklarını korur.

Sürdürülebilir Yaşama Katkı Sağlayan Bilim İnsanları

Tarih boyunca sürdürülebilir su kullanımı ve hidrojeoloji alanında önemli buluşlar yapmış bilim insanları bulunmaktadır. 10. yüzyılda yaşayan İslam bilgini Kerecî, yer altı su yolları, kanallar ve su kaldırma cihazları üzerine teknik eserler yazmıştır.

Kerecî, yer altı sularının çıkarılması ve suların sertlik derecelerinin belirlenmesi konusunda incelemeler yapmıştır. Bu çalışmalar günümüzdeki modern su yönetimi sistemlerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.

Hollandalı çevre bilimci Arjen Ysbert Hoekstra ise su ayak izi kavramını ve hesaplama yöntemlerini bilim dünyasına kazandırmıştır. Hoekstra'nın geliştirdiği modeller küresel su kullanımı konusunda dünya genelinde farkındalık sağlamıştır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Sürdürülebilir Yaşam ve Tatlı Su Kaynakları

Günlük Hayattan Bul: Yaşanılan şehirde veya yakın çevrede suyun biriktirilmesi ve taşınması amacıyla geçmişte inşa edilmiş tarihi bir su yapısını inceleyiniz.

Atık Su Türleri ve Geri Kazanım

Dene: Mutfakta oluşan kullanılmış kızartmalık yağların lavaboya dökülmesini engellemek için evde bir atık yağ biriktirme kabı hazırlayınız.

Su Ayak İzi ve Tasarruf Yöntemleri

Karşılaştır: Doğrudan su kullanımı ile bir sanayi ürününün üretiminde tüketilen görünmez su kullanımı arasındaki farkı değerlendiriniz.

Sürdürülebilir Yaşama Katkı Sağlayan Bilim İnsanları

Hayal Et: Kerecî'nin yer altı su kanalları tasarımını modern bir şehrin yağmur suyu toplama sistemine uyarlayan bir proje kurgulayınız.

Özet

  • Tatlı Su Kaynakları: Dünya üzerindeki toplam su miktarının yalnızca yüzde 2,5 kadarını oluşturan kullanılabilir su varlığıdır.
  • Atık Su: Evsel, endüstriyel veya tarımsal kullanımlar sonucunda kirlenmiş ve özellikleri değişmiş olan sular bütünüdür.
  • Evsel Atık Su: Evlerde banyo, mutfak ve temizlik faaliyetleri sonucunda oluşan kirlenmiş suları kapsar.
  • Endüstriyel Atık Su: Fabrikalarda sanayi üretimi esnasında ortaya çıkan ve kimyasal maddeler içeren atık sulardır.
  • Tarımsal Atık Su: Tarım alanlarında kullanılan pestisitlerin ve gübrelerin sulara karışmasıyla oluşan kirliliktir.
  • Su Ayak İzi: Bir ürünün hammaddesinden üretimine ve tüketimine kadar harcanan tüm doğrudan ve dolaylı su miktarıdır.
  • Mavi Su Ayak İzi: Bir malın üretim sürecinde harcanan yer altı ve yer üstü tatlı su miktarını ifade eder.
  • Su Arıtma Tesisi: Kirlenmiş atık suları fiziksel ve kimyasal işlemlerle temizleyerek tekrar kullanılabilir hâle getiren tesistir.
  • Kırk Çeşme Su Tesisi: Mimar Sinan tarafından 16. yüzyılda İstanbul'un su ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilmiş tarihi su kanalı sistemidir.
  • Arjen Ysbert Hoekstra: Su ayak izi kavramını ve bu kavramın hesaplama metodolojisini geliştiren Hollandalı çevre bilimcidir.

Düşün ve yorumla

Sence günlük hayatta tükettiğimiz bir ürünün görünmez su ayak izini azaltmak için uygulanabilecek en etkili bireysel adım ne olabilir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.