Osmanlı Kültür ve Medeniyeti

Padişah ve Divan-ı Hümayun

Osmanlı yönetim sisteminin merkezinde padişah yer almaktadır. Padişah mutlak yetkiye sahiptir ve ülkeyi adalet anlayışıyla yönetir.

Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en yüksek yönetim organı ve danışma meclisi Divan-ı Hümayun olarak adlandırılır. Divanda alınan kararlarda son söz padişaha aittir.

Divan-ı Hümayun Üyeleri ve Görevleri

Sadrazam (Vezir-i Azam), padişahtan sonraki en yetkili devlet adamıdır ve padişahın mutlak vekili olarak onun mührünü taşır. Padişah sefere çıkmadığı zamanlarda orduyu Serdar-ı Ekrem unvanıyla komuta eder.

Vezirler, sadrazamın kendilerine verdiği askerî ve siyasi işleri yerine getirirler. Devlet yönetiminde sadrazama yardım eden tecrübeli devlet adamlarıdır.

Kazasker (Kadıasker), adalet ve eğitim işlerinden sorumlu divan üyesidir. Kadıların ve müderrislerin atama, tayin ve görevden alma işlemlerini yürütür, divana gelen büyük davaları karara bağlar.

Defterdar, devletin bütün mali işlerinden sorumludur. Gelir ve gider hesaplarını tutarak bütçeyi hazırlar.

Nişancı, divanda alınan kararlara, ferman ve beratlara padişahın tuğrasını çeker. Fethedilen arazilerin kayıtlarını Tahrir Defterleri adı verilen defterlere işler ve örfî hukukun uygulanmasını takip eder.

Şeyhülislam, divanın daimî üyesi olmamakla birlikte alınan kararların ve uygulamaların İslam dinine uygun olup olmadığı konusunda fetva verir.

Kaptan-ı Derya, Osmanlı deniz kuvvetlerinin komutanıdır. İstanbul'da bulunduğu dönemlerde divan toplantılarına katılarak denizcilikle ilgili konularda bilgi verir.

Taşra İdaresi

Osmanlı mülki idaresi merkezden taşraya doğru kademeli bir yapıya sahiptir. Taşra teşkilatı en büyük birimden küçüğe doğru eyalet, sancak, kazâ ve köy şeklinde sıralanır.

Eyalet yönetiminin başında beylerbeyi bulunur. Eyaletlerin alt birimi olan sancak birimini sancakbeyi yönetir.

Kazâ birimlerinin idaresi ve adalet işleri kadılar tarafından yürütülür. En küçük yerleşim yeri olan köy idaresinden ise köy kethüdası sorumludur.

Eğitim Kurumları

Osmanlı eğitim sisteminin temel kurumunu medreseler oluşturur. Medreselerde tefsir, hadis ve fıkıh gibi dinî bilimler ile matematik, astronomi, tıp, mantık ve coğrafya gibi pozitif bilimler bir arada okutulmuştur.

Medreselerde ders veren öğretmenlere müderris, eğitim alan öğrencilere ise suhte veya danışmend adı verilir.

Saray içinde bulunan Enderun Mektebi, devşirme sistemiyle seçilen yetenekli çocukların eğitildiği yerdir. Bu kurumda kabiliyetli öğrenciler iyi birer devlet adamı, idareci ve komutan olarak yetiştirilmiştir.

Mahalle düzeyinde ilköğretim seviyesinde eğitim veren kurumlara Sıbyan Mektebi denir. Meslekî eğitim ise Ahi ve Lonca teşkilatları çatısı altında usta-çırak ilişkisiyle uygulamalı olarak yürütülmüştür.

Hukuk Yapısı

Osmanlı hukuk sistemi şer'i hukuk ve örfî hukuk olmak üzere iki ana temel üzerine kurulmuştur. Şer'i Hukuk, İslam dininin Kur'an, hadis, icma ve kıyas gibi temel kaynaklarına dayanır.

Örfî Hukuk, Türk gelenekleri ve padişahların çıkardığı ferman ile kanunnamelerden oluşur. Örfî kuralların şer'i hukuka aykırı olmaması zorunludur.

Mahkemelerde yargılama görevini bağımsız kararlar veren kadılar yerine getirir. Gayrimüslim tebaa kendi dinî kurallarına göre yargılanma veya Osmanlı mahkemelerine başvurma hakkına sahiptir.

XIX. yüzyılda Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından Osmanlı medeni kanunu olan Mecelle hazırlanmıştır. Mecelle'de berâet-i zimmet asıldır yani kişinin suçsuzluğu esastır ilkesi yer almıştır.

Mimari Anlayış

Osmanlı mimarlık mirası İslam medeniyeti ve Selçuklu kültürel birikimi üzerinde yükselmiştir. Sivas Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ile İstanbul Süleymaniye Külliyesi örneklerinde olduğu gibi ibadet, eğitim, sağlık ve sosyal yardım hizmetleri külliyeler bünyesinde bir arada sunulmuştur.

Klasik Osmanlı mimarisinin zirvesini Mimar Sinan temsil eder. Mimar Sinan inşa ettiği Şehzade Camii'ni çıraklık, Süleymaniye Camii'ni kalfalık, Selimiye Camii'ni ise ustalık eseri olarak nitelendirmiştir.

Geleneksel Sanatlar ve Müzik

Arap harflerini estetik ölçülerle yazma sanatına hat, bu sanatı icra eden kişilere hattat denir. Kitap sayfalarını süsleyen gölgesiz ve derinliksiz küçük resim sanatına minyatür, bu sanatı yapanlara ise nakkaş adı verilir.

Kitap süsleme sanatı olan tezhip, fırınlanmış topraktan üretilen çini ve su üzerine boyalarla yapılan ebru sanatı dönemin diğer önemli sanat kollarıdır.

Askerî müzik kurumu olan Mehter Takımı, kendine özgü ritim ve melodileriyle Mozart ve Beethoven gibi Avrupalı bestecileri etkileyerek klasik Batı müziğinde Türk temalarının işlenmesine yol açmıştır.

Günlük Yaşam Kültürü

Osmanlı toplumunda gündelik yaşam cami, mahalle ve çarşı üçgeninde şekillenmiştir. Farklı din ve milletten insanlar mahallelerde hoşgörü ve komşuluk hukuku gözeterek barış içinde yaşamışlardır.

Konut mimarisinde çevreye saygı esas alınmış, evler birbirinin manzarasını ve güneş ışığını engellemeyecek şekilde inşa edilmiştir.

Ramazan gecelerinde ve bayram kutlamalarında Karagöz gölge oyunu, Meddah hikâyeleri ve Orta oyunu sahnelenmiştir. Osmanlı yemek kültürü ile dil ögeleri Balkanlar, Orta Doğu ve Kuzey Afrika coğrafyalarında günümüzde de yaşamaktadır.

Sosyal Yardımlaşma Araçları

Toplumsal dayanışmada ihtiyaç sahiplerinin gururunu incitmemek esastır. Bu amaçla cami avlularına ve mahalle köşelerine Sadaka Taşları konulmuştur. Hayırseverler yardımlarını bu taşların oyuklarına bırakmış, yoksullar da sadece ihtiyaçları kadarını buradan almıştır.

Mahalle halkının afet, hastalık veya yoksulluk zamanlarında birbirine destek olabilmesi için Avarız Vakıfları ve bunlara bağlı Avarız Sandıkları kurulmuştur.

Vakıf Medeniyeti

Bir kişinin mülkünü toplum yararına süresiz olarak bağışlamasına vakıf denir. Vakfedilen bir mülk satılamaz, devredilemez ve miras bırakılamaz.

Vakıflar aracılığıyla cami, medrese, darüşşifa, kervansaray, han ve yoksullara ücretsiz yemek dağıtan imarethane gibi binalar inşa edilmiştir. Leylekleri Koruyan Vakıf, Meyve Yediren Vakıf ve Kitapları Tamir Eden Vakıf gibi özgün kurumlar Osmanlı Devleti'nin bir vakıf medeniyeti olarak anılmasını sağlamıştır.

Ahi ve Lonca Teşkilatı

XIII. yüzyılda Ahi Evran tarafından kurulan Ahi teşkilatı, esnaf arasında mesleki yeterlilik ile ahlaki terbiyeyi birleştiren sosyo-ekonomik bir yapıdır. Kadınların meslek sahibi olması ve üretime katılması amacıyla Bacıyan-ı Rûm teşkilatı kurulmuştur.

Ahiliğin temel ahlaki ilkeleri eli açık (cömert), sofrası açık (ikram sahibi), kapısı açık (misafirperver), gözü kapalı (kusur görmeyen) ve dili kapalı (gıybet etmeyen) olmaktır.

Osmanlı Dönemi'nde Ahiliğin devamı niteliğindeki Lonca teşkilatı, esnaflar arası dayanışmayı sağlamış, üretilen malların kalitesini denetlemiş ve fiyat dengesini korumak için narh koymuştur.