Sosyal Bilgiler 7. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Ortak Mirasımız Konu 2/3

Osmanlı Devleti’nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler

Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki bilimsel, ekonomik ve siyasi gelişmeler karşısında hayata geçirdiği askerî, idari ve toplumsal yenilikler.

Kazanımlar

13. Hafta14 Aralık – 18 Aralık

SB.7.3.2 Değişen dünya dengeleri karşısında Osmanlı Devleti’nin uyguladığı yenilikleri neden ve sonuçlarıyla yorumlayabilme

  1. a Değişen dünya dengeleri karşısında Osmanlı Devleti’nin uyguladığı yeniliklerin nedenlerini inceler.
  2. b Değişen dünya dengeleri karşısında Osmanlı Devleti’nin uyguladığı yeniliklerin etkilediği unsurları inceler.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı'ya Etkileri

Avrupa'da yaşanan bilimsel, ekonomik ve siyasi gelişmeler Osmanlı Devleti'nin dengelerini derinden sarsmıştır.

Ekonomik gelişmelerin etkileri;

  • Coğrafi Keşifler ile ticaret yolları okyanuslara kaydı; Akdeniz limanları ve Osmanlı gümrük gelirleri geriledi.
  • Sanayi İnkılabı fabrikalarında üretilen ucuz mallar, el tezgâhı işleten Osmanlı esnafının kepenk kapatmasına yol açtı.

Siyasi ve düşünsel gelişmelerin etkileri;

  • Rönesans ile akıl ve deney öne çıkınca, Osmanlı askerî ve teknik ıslahat yapma ihtiyacı duydu.
  • Reform hareketleri Osmanlı'yı olumsuz etkilemedi; Avrupa'daki mezhep savaşları Osmanlı ilerleyişini kolaylaştırdı.
  • Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik akımı çok uluslu Osmanlıda azınlık isyanlarını ve dağılmayı tetikledi.

Dikkat Reform hareketleri Osmanlı gayrimüslimlerini olumsuz etkilememiş, aksine Avrupa'daki mezhep çatışmaları Osmanlı fetihlerini kolaylaştırmıştır.

Lale Devri ve İlk Batılılaşma Adımları

Pasarofça Antlaşması ile başlayıp Patrona Halil İsyanı ile biten Lale Devri'nde Batı'nın üstünlüğü ilk kez kabul edilmiştir.

Kültürel ve diplomatik adımlar;

  • İbrahim Müteferrika ve Said Efendi ilk özel matbaayı kurdu; basılan ilk eser Vankulu Lügatı oldu.
  • 28 Çelebi Mehmed Efendi Paris'e geçici elçi gönderildi ve izlenimlerini Sefaretname adlı eserinde topladı.

Sosyal ve teknik yenilikler;

  • Sağlık alanında ilk kez çiçek aşısı yapıldı ve yeniçerilerden Tulumbacılar Ocağı adıyla itfaiye kuruldu.
  • Yalova'da kâğıt, İstanbul'da ise kumaş ve çini fabrikaları açılarak yerli üretim desteklendi.

Not Lale Devri yenilikleri Padişah III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde yürütülmüştür.

Dikkat Lale Devri'nde Avrupa'ya gönderilen elçiler daimî değil, geçici elçi statüsündedir.

III. Selim Dönemi ve Nizam-ı Cedid

Padişah III. Selim, askerî bozulmaları gidermek amacıyla Batı tarzında köklü bir yenilik programı başlatmıştır.

Askerî ve mali adımlar;

  • Batı tarzında modern eğitim alan Nizam-ı Cedid ordusu kuruldu.
  • Yeni ordunun masraflarını karşılamak amacıyla İrad-ı Cedid hazinesi oluşturuldu.
  • Modern kara subayı yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Berrî-i Hümâyun açıldı.

Diplomatik ve ekonomik adımlar;

  • Avrupa'daki gelişmeleri yakından izlemek için önemli başkentlerde ilk daimî elçilikler faaliyete geçirildi.
  • Yerli üretimi korumak ve dışa bağımlılığı azaltmak için yerli kumaş kullanımı zorunlu kılındı.

Not İlk daimî elçilikler Londra, Paris, Berlin ve Viyana gibi başlıca Avrupa merkezlerinde kurulmuştur.

Dikkat Geçici elçilikler Lale Devri'nde, sürekli temsil sağlayan daimî elçilikler ise III. Selim Dönemi'nde açılmıştır.

II. Mahmud Dönemi Yenilikleri

II. Mahmud Dönemi, yönetimden orduya kadar merkezî otoriteyi güçlendiren radikal kararların alındığı bir dönemdir.

Askerî düzenlemeler;

  • 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-yı Hayriye) ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye kuruldu.
  • Modern orduya subay ve hekim yetiştirmek amacıyla Mekteb-i Harbiye ile Mekteb-i Tıbbiye açıldı.

İdari ve toplumsal adımlar;

  • Resmî duyuruları halka ulaştırmak amacıyla ilk resmî gazete olan Takvim-i Vekâyi çıkarıldı.
  • Haberleşme için Posta teşkilatı, salgın hastalıklarla mücadele için karantina uygulaması başlatıldı.
  • Asker ve vergi potansiyelini belirlemek amacıyla ilk nüfus sayımı yapıldı; ilköğretim İstanbul'da zorunlu kılındı.

Dikkat II. Mahmud Dönemi'nde yapılan ilk nüfus sayımı genel nüfusu değil, yalnızca askerlik ve vergi amaçlı erkekleri kapsamıştır.

Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet Dönemi

XIX. yüzyılda devleti dağılmaktan kurtarmak amacıyla hukukun üstünlüğü ve anayasal meşrutiyet yönetimine geçilmiştir.

Demokratikleşme adımları;

  • Tanzimat Fermanı ile padişah yetkilerini sınırlandırdı ve hukukun üstünlüğü ilkesi resmen benimsendi.
  • Islahat Fermanı ile gayrimüslim halka memuriyet ve okul açma gibi ek haklar tanındı.
  • İlk Türk anayasası Kanun-i Esasi ilan edildi; açılan Meclis-i Mebusan ile halk ilk kez yönetime katıldı.

Kültür ve eğitim adımları;

  • Eğitim işlerini merkezden yürütmek için bakanlık düzeyindeki Meclis-i Maârif-i Umûmiye kuruldu.
  • Toplumsal bilinci geliştiren Tercümân-ı Ahvâl ve Tasvîr-i Efkâr adlı ilk özel gazeteler basıldı.
  • Avrupa'da Osmanlı yaşam tarzı ve sanatına hayranlık uyandıran Turquerie modası yayıldı.

Dikkat Tanzimat Fermanı din ayrımı gözetmeksizin tüm Osmanlı vatandaşlarını, Islahat Fermanı ise yalnızca gayrimüslim tebaayı kapsar.

Detaylı konu anlatımı

Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı'ya Etkileri

Coğrafi Keşifler ve Ekonomi

XVI. yüzyıldan itibaren Avrupa'da yeni ticaret yollarının bulunması dünya dengelerini değiştirdi. Coğrafi Keşifler sonucunda İpek ve Baharat yolları ile Akdeniz limanları önem kaybetti.

Bu durum Akdeniz ticaretini elinde tutan Osmanlı Devleti'nin gümrük gelirlerinin azalmasına ve ekonomik kayıplara uğramasına neden oldu.

Rönesans ve Reform Hareketleri

Avrupa'da edebiyat, sanat ve bilim alanındaki yenilenme dönemi olan Rönesans ile skolastik düşünce yıkıldı. Akıl, deney ve gözlem ön plana çıktı.

Reform hareketleri Katolik Kilisesi'nin gücünü kırarken, Osmanlı Devleti hoşgörülü yönetimi sayesinde bu dinî çalkantılardan olumsuz etkilenmedi. Avrupa'da çıkan mezhep savaşları ise Osmanlı Devleti'nin Batı'daki ilerleyişini kolaylaştırdı.

Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali

İngiltere'de başlayan Sanayi İnkılabı ile fabrikalarda seri üretime geçildi. Fabrika ürünü ucuz Avrupa malları Osmanlı pazarlarına girdi ve el tezgâhlarıyla üretim yapan Osmanlı esnafının atölyelerini kapatmasına yol açtı.

1789 yılında gerçekleşen Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik akımı çok uluslu Osmanlı Devleti'nde isyanlara neden oldu. İhtilalin yaydığı demokrasi fikirleri ise yöneticileri yenilik yapmaya yöneltti.

Lale Devri ve İlk Batılılaşma Adımları

Lale Devri Dönemi

Osmanlı Devleti'nde 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona eren döneme Lale Devri denir. Padişah III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Batı'nın üstünlüğü kabul edilerek Avrupa örnek alınmaya başlandı.

İlk Özel Matbaa ve Kültürel Yenilikler

1727 yılında İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından ilk özel Türk matbaası kuruldu. Dinî eserler dışındaki kitapların basıldığı bu matbaada ilk olarak Vankulu Lügatı adlı eser basıldı.

Diplomasi ve Toplumsal Yenilikler

Avrupa kültürünü ve gelişmelerini yakından tanımak amacıyla Paris'e geçici elçi olarak 28 Çelebi Mehmed Efendi gönderildi. Çelebi Mehmed hazırladığı Sefaretname ile Avrupa'daki gözlemlerini aktardı.

Bu dönemde ilk kez çiçek aşısı uygulandı. Tulumbacılar Ocağı adıyla itfaiye teşkilatı kuruldu, kâğıt, kumaş ve çini fabrikaları açıldı.

III. Selim Dönemi ve Nizam-ı Cedid

Nizam-ı Cedid Yenilikleri

Padişah III. Selim döneminde askerî alandaki bozulmaları gidermek amacıyla Batı tarzında modern bir ordu kuruldu. Bu orduya Nizam-ı Cedid adı verildi ve ordunun masraflarını karşılamak amacıyla İrad-ı Cedid hazinesi oluşturuldu.

Daimî Elçilikler ve Eğitim

Batı'daki gelişmeleri sürekli ve yakından izlemek amacıyla Londra, Paris, Berlin ve Viyana gibi Avrupa başkentlerinde ilk daimî elçilikler açıldı.

Askerî mühendis yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Berrî-i Hümâyun faaliyete geçirildi. Ayrıca yerli üretimi desteklemek amacıyla yerli kumaş kullanımı zorunlu kılındı.

II. Mahmud Dönemi Yenilikleri

Askerî ve İdari Yenilikler

Padişah II. Mahmud döneminde devlete yük hâline gelen Yeniçeri Ocağı 1826 yılında kaldırıldı. Tarihte Vaka-yı Hayriye olarak bilineden bu olayın ardından Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adıyla yeni bir ordu kuruldu.

Devlet idaresini düzenlemek amacıyla askerî ve vergi odaklı ilk nüfus sayımı yapıldı. Haberleşme ve sağlık alanında Posta teşkilatı ile karantina uygulaması başlatıldı.

Eğitim ve Basın Alanındaki Gelişmeler

Bu dönemde resmî duyuruları yaymak için ilk resmî gazete olan Takvim-i Vekâyi çıkarıldı.

İstanbul'da ilköğretim zorunlu hâle getirildi. Modern tıp ve askerlik eğitimi vermek amacıyla Mekteb-i Tıbbiye ve Mekteb-i Harbiye açıldı.

Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet Dönemi

Tanzimat ve Islahat Fermanları

1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı ile Sultan Abdülmecid döneminde padişah kendi yetkilerini kanun gücüyle sınırlandırdı ve hukukun üstünlüğü ilkesi kabul edildi. Can, mal, namus güvenliği ile vergi adaleti güvenceye alındı.

1856 Islahat Fermanı ile gayrimüslim vatandaşlara devlet memuru olma ve kendi okullarını açma gibi ek haklar tanındı.

Anayasal Düzene Geçiş ve Basın

1876 yılında Kanun-i Esasi ilan edilerek meşrutiyet yönetimine geçildi. Meclis-i Mebusan'ın açılmasıyla halk ilk kez yönetime katıldı.

Bu dönemde Tercümân-ı Ahvâl ve Tasvîr-i Efkâr gibi özel gazeteler yayın hayatına başladı. Eğitim Bakanlığı niteliğindeki Meclis-i Maârif-i Umûmiye kuruldu. Ayrıca Avrupa'da Osmanlı modasını ve yaşam tarzını simgeleyen Turquerie akımı yaygınlaştı.

Konuyu anlama alıştırmaları

Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı'ya Etkileri

Karşılaştır: Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali'nin Osmanlı Devleti üzerindeki olumsuz etkilerini kendi cümlelerinle kıyasla.

Lale Devri ve İlk Batılılaşma Adımları

Düşün: Geçici elçi olarak Paris'e gönderilen 28 Çelebi Mehmed Efendi'nin hazırladığı Sefaretname raporları Osmanlı devlet idaresinde nasıl bir değişime öncülük etmiş olabilir?

III. Selim Dönemi ve Nizam-ı Cedid

Sen Olsan? III. Selim yerinde olsan, Avrupa başkentlerine geçici elçiler göndermek yerine neden daimî elçilikler açmayı tercih ederdin?

II. Mahmud Dönemi Yenilikleri

Günlük Hayattan Bul: II. Mahmud Dönemi'nde kurulan Posta teşkilatı ve karantina uygulamasının günümüzdeki karşılıklarına çevrenden örnekler ver.

Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet Dönemi

Hayal Et: 1876 yılında Meclis-i Mebusan'ın açıldığı ve farklı milletlerden temsilcilerin mecliste oy kullandığı bir anı canlandır.

Özet

  • Coğrafi Keşifler: Avrupalı denizcilerin yeni yollar bulmasıyla Akdeniz ticaretinin ve Osmanlı gümrük gelirlerinin azalmasıdır.
  • Sanayi İnkılabı: Buhar gücüyle üretime geçilmesi sonucu Osmanlı pazarlarının ucuz Avrupa mallarıyla dolmasıdır.
  • Fransız İhtilali: Milliyetçilik akımını yayarak çok uluslu Osmanlı Devleti'nde azınlık isyanlarına yol açan olaydır.
  • Lale Devri: Osmanlı Devleti'nin Pasarofça Antlaşması sonrası Batı'nın üstünlüğünü kabul ederek yenilikler yaptığı dönemdir.
  • İbrahim Müteferrika Matbaası: Lale Devri'nde kurulan ve Vankulu Lügatı eserini basan ilk özel Türk matbaasıdır.
  • Nizam-ı Cedid: III. Selim döneminde Batı tarzında kurulan modern ordu ve yenileşme hareketleridir.
  • Vaka-yı Hayriye: II. Mahmud tarafından Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla modern ordunun önünün açılması olayıdır.
  • Takvim-i Vekâyi: II. Mahmud döneminde resmî duyuruları yaymak amacıyla çıkarılan ilk resmî gazetedir.
  • Tanzimat Fermanı: Hukukun üstünlüğü ilkesini getirerek padişahın yetkilerini ilk kez kanunla sınırlandıran ferman belgesidir.
  • Kanun-i Esasi: Osmanlı Devleti'nin ilk anayasası olup meşrutiyet rejimine geçilmesini sağlayan hukuki düzenlemedir.

Düşün ve yorumla

Sence Osmanlı Devleti'nin Batı karşısında geride kalıp yenilikler yapmak zorunda kalmasında en çok hangi alandaki gecikme etkili olmuştur?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.