Sosyal Bilgiler 7. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 04 Yaşayan Demokrasimiz Konu 2/4

Türkiye Cumhuriyeti’nin Yönetim Yapısı

Türkiye Cumhuriyeti’nin yönetim yapısını oluşturan yasama, yürütme ve yargı organları ile Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin işleyişini inceleyen ders notu.

Kazanımlar

20. Hafta15 Şubat – 19 Şubat

SB.7.4.2 Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin yönetim yapısını çözümleyebilme

  1. a Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin yönetim yapısını belirler.
  2. b Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin yönetim yapısını oluşturan unsurlar arası ilişkileri belirler.

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Devletin Güçleri ve Kuvvetler Ayrılığı

Devletin yönetim yapısını yasama, yürütme ve yargı güçlerinin dağılımı ve işleyiş biçimi belirler.

Kuvvetler Ayrılığı İlkesi;

  • Devletin temellerini yasama, yürütme ve yargı organları oluşturur.
  • Üç temel erkin birbirinden bağımsız çalışmasına kuvvetler ayrılığı denir.
  • Türkiye Cumhuriyeti'nde kuvvetler ayrılığı ilkesi 1982 Anayasası ile uygulanmaktadır.

1921 Anayasası ve Kuvvetler Birliği;

  • Millî Mücadele Dönemi'nde hızlı karar almak için 1921 Anayasası ile kuvvetler birliği uygulanmıştır.
  • 1921 Anayasası'na göre yasama ve yürütme yetkileri Mecliste toplanmıştır.
  • 1921 Anayasası uyarınca Meclis başkanı hem Meclisin hem de yürütmenin başı sayılmıştır.

Dikkat Kuvvetler ayrılığında organlar bağımsız çalışırken, kuvvetler birliğinde yetkiler tek bir kurumda toplanır.

Yasama Gücü ve TBMM

Yasama Yetkisi ve TBMM'nin Yapısı;

  • Kanun yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisine yasama gücü denir.
  • Anayasa'nın 7. maddesine göre yasama yetkisi Türk milleti adına TBMM'ye aittir.
  • TBMM halk tarafından seçilen 600 milletvekili ile görev yapar.
  • TBMM milletvekili seçimleri 5 yılda bir gerçekleştirilir.

TBMM'nin Görev ve Yetkileri;

  • TBMM para basılmasına ve savaş ilanına karar verir.
  • Genel ve özel af ilan etmek meclisin görevleri arasındadır.
  • Bütçe tekliflerini görüşüp kabul etmek ve uluslararası antlaşmaları onaylamak TBMM'nin yetkisindedir.

Kanun Yapım Süreci;

  • Milletvekillerinin hazırladığı kanun teklifi önce ilgili komisyonda incelenir.
  • TBMM Genel Kurulunda kabul edilen metin Cumhurbaşkanı onayına sunulur.
  • Cumhurbaşkanı tarafından onaylanan kanunlar Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.
  • Anayasa değişikliklerinde gerekli görülürse referandum adı verilen halk oylamasına gidilir.

Yürütme Gücü ve Cumhurbaşkanı

Yürütme Yetkisi ve Şartları;

  • Devlet gücünü kullanma ve kararları uygulama yetkisine yürütme gücü denir.
  • Anayasa'nın 8. maddesine göre yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından yerine getirilir.
  • Cumhurbaşkanı seçilebilmek için 40 yaşını doldurmuş ve yükseköğrenim yapmış olmak gerekir.
  • Cumhurbaşkanlığı forsu üzerindeki 16 yıldız tarihteki büyük Türk imparatorluklarını simgeler.

Cumhurbaşkanının Görev ve Yetkileri;

  • Cumhurbaşkanı bakanları ve cumhurbaşkanı yardımcılarını atar veya görevden alır.
  • Kanunları yayımlar veya yeniden görüşülmesi için TBMM'ye geri göndererek veto eder.
  • Üst düzey bürokratları ve bazı yüksek yargı üyelerini seçip atar.
  • Uluslararası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.

Yargı Gücü ve Yüksek Mahkemeler

Yargı Yetkisi ve Anayasa Mahkemesi;

  • Hukuk kurallarını uygulama ve uyuşmazlıkları çözme yetkisine yargı gücü denir.
  • Anayasa'nın 9. maddesine göre yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
  • Anayasa Mahkemesi kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve temel hakları korur.

Yüksek Mahkemelerin Görev Dağılımı;

  • Yargıtay adli mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir.
  • 1868'de kurulan Danıştay idari davaların en üst inceleme organıdır.
  • 1945'te kurulan Uyuşmazlık Mahkemesi adli ve idari yargı arasındaki görev anlaşmazlıklarını çözmektedir.

Dikkat Yargıtay adli davaların, Danıştay ise idari davaların en üst inceleme merciidir.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi

Sisteme Geçiş ve Seçim Düzeni;

  • Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi 9 Temmuz 2018 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
  • Bu sistemde Cumhurbaşkanı Meclis yerine doğrudan halk tarafından seçilir.
  • Cumhurbaşkanlığı ve TBMM seçimleri 5 yılda bir aynı gün yapılır.

Yürütme ve Denetimdeki Değişiklikler;

  • Yeni sistemde başbakanlık kaldırılmış ve yürütme yetkisi Cumhurbaşkanında toplanmıştır.
  • Kanun Hükmünde Kararname yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi getirilmiştir.
  • Temel haklar kararname konusu olamaz ve kanunlar kararnameden üstündür.
  • Meclis denetiminde gensoru kaldırılarak yazılı soru önergesi yöntemi getirilmiştir.
Detaylı konu anlatımı

Devletin Güçleri ve Kuvvetler Ayrılığı

Devletin temellerini oluşturan üç temel güç yasama, yürütme ve yargı organlarıdır. Bu üç yetkinin bir devlet içindeki dağılımı ve işleyiş biçimi yönetim yapısını belirler.

Kuvvetler Ayrılığı

1982 Anayasası'na göre üç erkin birbirinden bağımsız çalışmasına kuvvetler ayrılığı denir. Bu sistemde her güç kendi alanında bağımsız hareket eder ve diğer güçlerin yetki alanına müdahale edemez.

Kuvvetler Birliği

Millî Mücadele Dönemi'nde kararların hızlı alınması amacıyla 1921 Anayasası ile kuvvetler birliği ilkesi uygulanmıştır. 1921 Anayasası'na göre yasama ve yürütme yetkileri Büyük Millet Meclisinde toplanmış, Meclis başkanı hem meclisin hem de yürütmenin başı olmuştur.

Yasama Gücü ve TBMM

Yasama Yetkisi

Toplum yaşamını düzenleyen kanunları yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisine yasama gücü denir. Anayasamızın 7. maddesine göre yasama yetkisi Türk milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir ve bu yetki devredilemez.

TBMM'nin Yapısı ve Görevleri

TBMM, halk tarafından seçimle belirlenen 600 milletvekili ile faaliyet gösterir ve seçimler 5 yılda bir yapılır. Meclisin temel görevleri arasında kanun çıkarmak, para basılmasına karar vermek, genel ve özel af ilan etmek, bütçe tekliflerini görüşüp kabul etmek, uluslararası antlaşmaları onaylamak ve savaş ilanına karar vermek yer alır.

Kanun Yapım Süreci

Milletvekillerinin hazırladığı kanun teklifi öncelikle ilgili komisyonda incelenir. Komisyondan geçen teklif TBMM Genel Kurulunda görüşülüp çoğunlukla kabul edildikten sonra Cumhurbaşkanının onayına sunulur. Onaylanan metin Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer; anayasa değişikliklerinde ise gerekli durumlarda referandum adı verilen halk oylamasına gidilebilir.

Yürütme Gücü ve Cumhurbaşkanı

Yürütme Yetkisi

Anayasa ve yasalar çerçevesinde devlet gücünü kullanma ve kararları uygulama yetkisine yürütme gücü denir. Anayasamızın 8. maddesine göre yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından yerine getirilir.

Cumhurbaşkanı Seçilme Şartları

Cumhurbaşkanı seçilebilmek için 40 yaşını doldurmuş olmak, yükseköğrenim yapmış bulunmak ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip bir Türk vatandaşı olmak gerekir. Cumhurbaşkanlığı forsu üzerindeki 16 yıldız tarihteki 16 büyük Türk imparatorluğunu, ortadaki güneş ise Türkiye Cumhuriyeti'ni temsil eder.

Cumhurbaşkanının Görevleri

Cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevden alır. Üst düzey bürokratları ve bazı yüksek yargı üyelerini seçmek, uluslararası antlaşmaları onaylamak, kanunları yayımlamak veya tekrar görüşülmesi için TBMM'ye geri göndermek (veto etmek) Cumhurbaşkanının görevleri arasındadır.

Yargı Gücü ve Yüksek Mahkemeler

Yargı Yetkisi

Hukuk kurallarının uygulanmasını denetleme ve anlaşmazlıkları çözme yetkisine yargı gücü denir. Anayasamızın 9. maddesine göre yargı yetkisi Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay

Anayasa Mahkemesi, çıkarılan kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini korur. Yargıtay ise adli mahkemeler tarafından verilen kararların son inceleme mercii olan en üst adli mahkemedir.

Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi

1868 yılında kurulan Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme mercii olup idari davalara bakar. 1945 yılında kurulan Uyuşmazlık Mahkemesi ise adli ve idari yargı organları arasında ortaya çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi

Sistem Değişikliği

Türkiye Cumhuriyeti'nde 2017 anayasa değişikliğiyle kabul edilen ve 9 Temmuz 2018 tarihinde yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi uygulanmaktadır. Bu sistemle birlikte daha önce uygulanan parlamenter sistem yapısında önemli değişiklikler gerçekleştirilmiştir.

Seçimler ve Yürütme Yapısı

Parlamenter sistemde Cumhurbaşkanı TBMM tarafından seçilirken yeni sistemde doğrudan halk tarafından seçilir. Seçimler farklı zamanlarda yapılmak yerine Cumhurbaşkanlığı ve TBMM seçimleri 5 yılda bir aynı gün düzenlenir. Yeni sistemde başbakanlık makamı kaldırılmış ve yürütme yetkisi tamamen Cumhurbaşkanında toplanmıştır.

Düzenleme ve Denetim Yetkileri

Bakanlar Kurulunun çıkardığı Kanun Hükmünde Kararname yerine Cumhurbaşkanlığı kararnamesi uygulaması getirilmiştir. Temel hak ve özgürlükler kararnamelerin kapsamı dışındadır ve bir konuda kanun varsa kanun kararnameye üstündür. Denetim mekanizması olarak gensoru kaldırılmış, bunun yerine yazılı soru önergesi yöntemi benimsenmiştir.

Konuyu anlama alıştırmaları

Devletin Güçleri ve Kuvvetler Ayrılığı

Karşılaştır: Olağanüstü savaş dönemi koşulları ile barış dönemindeki yönetim ihtiyaçlarını düşünerek kuvvetler birliği ile kuvvetler ayrılığı ilkelerinin temel farkını açıklayın.

Yasama Gücü ve TBMM

Düşün: Bir milletvekilinin hazırladığı kanun teklifinin doğrudan yürürlüğe girmeyip önce komisyondan ve Genel Kuruldan geçmesinin toplumsal kararlara katkısını değerlendirin.

Yürütme Gücü ve Cumhurbaşkanı

Günlük Hayattan Bul: Çevrenizde yürütülen kamu hizmetlerini düşünerek yürütme gücünün günlük hayata yansımalarına dair örnekler tespit edin.

Yargı Gücü ve Yüksek Mahkemeler

Dene: Okulda yaşanan bir anlaşmazlığı çözmek için tarafsız bir hakem kurulu oluşturduğunuzu ve kuralları bağımsızca uyguladığınızı hayal edin.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi

Sen Olsan?: Cumhurbaşkanlığı seçimleri ile milletvekili seçimlerinin aynı gün yapılmasının yönetimde sağladığı kolaylıkları ve uyumu değerlendirin.

Özet

  • Kuvvetler Ayrılığı: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin birbirinden bağımsız organlarca yürütülmesidir.
  • TBMM: Türk milleti adına yasama yetkisini kullanan ve 600 milletvekilinden oluşan meclistir.
  • Yasama Gücü: Toplum düzenini sağlamak amacıyla kanun yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisidir.
  • Cumhurbaşkanı: Türkiye Cumhuriyeti'nde yürütme yetkisini temsil eden ve halkça seçilen devlet başkanıdır.
  • Yargı Gücü: Bağımsız ve tarafsız mahkemelerce adalet sağlama ve kanunları uygulama yetkisidir.
  • Anayasa Mahkemesi: Kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen ve temel hakları koruyan yüksek mahkemedir.
  • Yargıtay: Adli yargı alanında verilen kararların son inceleme mercii olan yüksek mahkemedir.
  • Danıştay: İdari yargı alanındaki davaların son inceleme organı olan yüksek mahkemedir.
  • Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözen yüksek mahkemedir.
  • Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi: Yürütme yetkisinin halkın seçtiği Cumhurbaşkanında toplandığı yönetim sistemidir.

Düşün ve yorumla

Sence devlet yönetiminde yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden bağımsız olması vatandaşların hak ve özgürlüklerini nasıl etkiler?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.