Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi

Demokrasinin Kavramsal Kökeni

Demokrasi, Eski Yunanca "demos" (halk) ve "kratos" (iktidar) kelimelerinin birleşmesiyle türemiş bir kavramdır. Bu sözcük, yönetim yetkisinin doğrudan halka ait olduğu iktidar biçimini ifade eder.

Dünya Tarihindeki Demokratik Gelişim

Demokrasinin ilk uygulamaları MÖ 6. yüzyılda Antik Yunan medeniyetindeki Atina kent devletinde halkın meydanlarda toplanıp karar almasıyla görülmüştür. MÖ 5. yüzyılda On İki Levha Kanunları ile Roma'da hukukun üstünlüğü ilkesi geliştirilmiştir. 632 yılında Veda Hutbesi insan hakları, eşitlik ve adalet ilkelerini vurgulayan önemli bir metin olmuştur.

İngiltere'de 1215 yılında imzalanan Magna Carta ile kralın yetkileri ilk kez sınırlandırılmıştır. 1689 yılındaki Haklar Bildirisi parlamentonun üstünlüğünü getirmiş, 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi eşitlik anlayışını pekiştirmiştir. Birleşmiş Milletler 10 Aralık 1948 tarihinde İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi metnini kabul etmiştir.

Türk Tarihindeki Demokratik Adımlar

Türk tarihinde eski devletlerde görülen toy ve Osmanlı Devleti'ndeki Divan gibi yapılar danışma meclisi niteliğindedir. 1876 yılında ilan edilen I. Meşrutiyet ile halk ilk kez yönetime katılmış, ardından II. Meşrutiyet dönemi yaşanmıştır. 23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi açılarak egemenlik doğrudan millete verilmiştir.

Demokrasinin Temel Nitelikleri

Demokratik bir sistemin varlığı katılımcılık, çoğulculuk, millî egemenlik ve hukukun üstünlüğü gibi ilkelerin uygulanmasına bağlıdır. Farklı görüşlerin mecliste temsil edilmesi ve vatandaşların yönetim süreçlerine dahil olması bu niteliklerin gereğidir.

Eşitlik ilkesi gereğince tüm vatandaşlar kanun önünde aynı haklara sahiptir. Türkiye'de okuryazarlık oranlarının kadın ve erkek nüfus arasında dengelenmesi toplumsal eşitliğin gelişimine somut bir örnektir.

Seçimlerin Temel İlkeleri

Anayasamızın 67. maddesi seçimlerin usulünü açıkça belirlemiştir. Genel oy ilkesi 18 yaşını dolduran her vatandaşa oy kullanma hakkı tanır. Eşit oy kuralı her seçmenin sadece tek bir oy hakkı bulunduğunu gösterir.

Oy kullanma esnasında baskı oluşmaması için gizli oy esası uygulanır. Sandıklar kapandıktan sonra oyların şeffaf biçimde sayılması açık sayım ve döküm ilkesidir. Seçmenin bizzat sandığa gitmesi tek dereceli seçim, özgür iradesiyle karar vermesi ise serbest oy ilkesidir.

Meclisin Açılışı ve İlk Anayasa

Türkiye'de millî egemenliğe dayalı devlet yapısı 23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulmasıyla hayata geçmiştir. Meclis 8 Şubat 1921 tarihinde aldığı kararla resmî adını onaylamıştır.

Millî Mücadele koşullarında hazırlanan 20 Ocak 1921 tarihli 1921 Anayasası, 23 maddeden oluşan ilk temel yasadır. Bu anayasa ile egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu hüküm altına alınmıştır.

Cumhuriyet Rejimi ve 1924 Anayasası

29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet ilan edilerek devletin yönetim biçimi belirlenmiştir. Abdurrahman Şeref Bey meclisteki konuşmasında egemenliğin ulusa ait olmasının cumhuriyet rejimini ifade ettiğini belirtmiştir.

20 Nisan 1924 tarihinde yürürlüğe giren 1924 Anayasası vatandaş haklarını düzenlemiştir. Bu anayasanın 10. maddesi 22 yaşını bitirenlerin seçmen olmasını, 11. maddesi 30 yaşını bitirenlerin milletvekili seçilebilmesini ve 87. maddesi ilköğretimin zorunlu olmasını hükme bağlamıştır.

Siyasi Partiler ve Denemeler

Demokratik yaşamın gereği olan çoğulculuk için siyasi partiler kurulmuştur. 9 Eylül 1923'te kurulan Halk Fırkası Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk siyasi partisidir.

Kâzım Karabekir başkanlığında kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisi olmuştur. 1930 yılında Ali Fethi Okyar tarafından Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulmuş, ancak bu denemeler dönemin şartları nedeniyle kısa sürmüştür.

Kadınlara Siyasal Hakların Verilmesi

Türk kadını siyasal haklarına aşamalı olarak kavuşmuştur. Kadınlara 1930 yılında belediye seçimleri, 1933 yılında muhtarlık seçimleri ve 1934 yılında milletvekili seçimleri katılım hakkı tanınmıştır.

1935 genel seçimlerinde 18 kadın milletvekili meclise girerek %4,6 oran oluşturmuştur. 2023 seçimlerinde ise meclisteki kadın milletvekili sayısı 121'e yükselerek %20,1 oranına ulaşmıştır.

Kesintisiz Çok Partili Dönem

18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ liderliğinde Millî Kalkınma Partisi kurulmuş, ardından Demokrat Parti faaliyete geçmiştir.

21 Temmuz 1946 tarihinde ilk çok partili genel seçim yapılmıştır. Seçimler sonucunda Cumhuriyet Halk Partisi 397, Demokrat Parti 61 ve bağımsız adaylar 7 milletvekilliği kazanarak parlamentoda çok partili dönemi başlatmıştır.