Fen Bilimleri 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 05 Maddenin Doğası Konu 3/4

Maddenin Hâl Değişimi

Maddelerin ısı alıp vererek katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında geçiş süreçlerini, sıcaklık değişimlerini ve tanecik davranışlarını açıklar.

Kazanımlar

27. Hafta12 Nisan – 16 Nisan

FB.5.5.4 Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme

  1. a Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğine ilişkin ön bilgi ve deneyimlerine dayalı önerme oluşturur.
  2. b Gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
  3. c Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini temellendirebilmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
  4. ç Gözlemlenmemiş duruma ilişkin tahminde bulunur.

Konu araçları6 araç

Anahtar kavramlar

Erime
Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesidir.
Donma
Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hâle geçmesidir.
Buharlaşma
Sıvının yüzeyinde her sıcaklıkta gerçekleşen gaz hâle geçiştir.
Kaynama
Sıvının her yerinde kabarcıklarla sabit sıcaklıkta hızlı buharlaşmasıdır.
Yoğuşma
Gaz maddenin ısı vererek sıvı hâle dönüşmesidir.
Süblimleşme
Katı maddenin sıvılaşmadan doğrudan gaz hâle geçmesidir.
Kırağılaşma
Gaz maddenin sıvılaşmadan doğrudan katı hâle geçmesidir.

Konu bölümleri

Isı Etkisiyle Erime ve Donma

📖 Konu Anlatımı

Erime

Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir. Isı alan katı maddenin taneciklerinin hareketi hızlanır ve aralarındaki boşluk artar.

Erime sürecinde tanecikler titreşim hareketinin yanında dönme ve öteleme hareketi kazanır. Dondurmanın sıcak ortamda sıvılaşması veya ısıtılan katı mumun akışkan hâle gelmesi erimeye örnektir.

Donma

Sıvı bir maddenin çevresine ısı vererek katı hâle geçmesine donma denir. Isı veren sıvı maddenin taneciklerinin hızı yavaşlar ve aralarındaki mesafe azalır.

Donma gerçekleştiğinde tanecikler dönme ve öteleme hareketini kaybeder, geriye sadece titreşim hareketi kalır. Eriyen sıvı mumun soğuk suya bırakıldığında katılaşması donma olayıdır.

Erime ve Donma Sıcaklığı

Saf maddelerin erime ve donma süresince sıcaklıkları sabit kalır. Saf buz 0 derece Celsius sıcaklıkta erirken, saf su 0 derece Celsius sıcaklıkta donar.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Düşün: Elde tutulan bir buz parçasının bir süre sonra sıvılaşması ve elin belirgin biçimde üşümesi, el ile buz arasındaki ısı aktarımı açısından nasıl açıklanabilir?

Buharlaşma, Kaynama ve Yoğuşma

📖 Konu Anlatımı

Buharlaşma

Sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâline geçmesine buharlaşma denir. Buharlaşma olayı sıvının yalnızca yüzeyinde meydana gelir.

Buharlaşma belirli bir sıcaklığa bağlı kalmaksızın her sıcaklıkta gerçekleşebilir. Kalorifer üzerine serilen ıslak eldivenin zamanla kuruyarak bünyesindeki suyu yitirmesi buharlaşmadır.

Kaynama

Sıvının her yerinde gerçekleşen hızlı buharlaşma ve kabarcık oluşumu olayına kaynama denir. Kaynama sırasında sıvı içerisinden yüzeye doğru yoğun gaz kabarcıkları çıkar.

Kaynama buharlaşmadan farklı olarak belirli ve sabit bir sıcaklıkta gerçekleşir. Saf su deniz seviyesinde 100 derece Celsius sıcaklıkta kaynar ve kaynama süresince sıcaklığı değişmez.

Yoğuşma

Gaz hâldeki bir maddenin çevresine ısı vererek sıvı hâle geçmesine yoğuşma denir. Havadaki gaz tanecikleri soğuk bir yüzeye çarptığında ısısını kaybederek sıvılaşır.

Buzdolabından çıkarılan soğuk bir şişenin dış yüzeyinde veya kaynayan tencerenin kapağında su damlacıklarının toplanması yoğuşma olayıdır.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Karşılaştır: Buharlaşma ile kaynama olaylarını, sıvıda gerçekleştikleri yer ve gerçekleşme sıcaklıkları bakımından karşılaştırınız.

Süblimleşme ve Kırağılaşma

📖 Konu Anlatımı

Süblimleşme

Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline dönüşmesine süblimleşme denir. Bu olayda katı madde erime aşamasını atlar.

Naftalin, kükürt, katı iyot ve kuru buz süblimleşen maddelere örnektir. Güve kovucu olarak dolaplara konulan katı naftalin zamanla sıvılaşmadan doğrudan gaza dönüşerek ortama yayılır.

Kırağılaşma

Gaz hâlindeki bir maddenin çevresine ısı vererek sıvılaşmadan doğrudan katı hâle geçmesine kırağılaşma denir. Havadaki gaz tanecikleri aşırı soğuk temasında aniden katılaşır.

Kış aylarında havadaki su buharının aniden donmasıyla otomobil camlarında ve bitki yapraklarında oluşan ince buz tabakası kırağılaşma sonucudur.

💭 Düşün / Hayal Et / Dene

Günlük Hayattan Bul: Çevrede gözlemlenen ve katı maddelerin sıvılaşmadan doğrudan gaza ya da gazın doğrudan katıya dönüştüğü durumları belirtiniz.

Özet

  • Erime: Katı maddenin çevresinden ısı alarak sıvı hâle geçmesidir.
  • Donma: Sıvı maddenin çevresine ısı vererek katı hâle geçmesidir.
  • Buharlaşma: Sıvının her sıcaklıkta ve yalnızca yüzeyinde gaz hâle geçmesidir.
  • Kaynama: Sıvının her yerinde kabarcıklarla gerçekleşen hızlı buharlaşmadır.
  • Yoğuşma: Gaz hâldeki maddenin çevreye ısı vererek sıvılaşmasıdır.
  • Süblimleşme: Katı maddenin sıvılaşmadan doğrudan gaz hâline dönüşmesidir.
  • Kırağılaşma: Gaz maddenin sıvılaşmadan doğrudan katı hâline dönüşmesidir.
  • Sabit Sıcaklık: Saf maddelerin erime, donma ve kaynama süresince sıcaklıkları değişmez.

Düşün ve yorumla

Yeryüzündeki su döngüsünde buharlaşma ya da yoğuşma olaylarından biri gerçekleşmeseydi çevre ve canlı yaşamı bu durumdan nasıl etkilenirdi?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.