Sosyal Bilgiler 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 02 Evimiz Dünya Konu 2/4

Yaşadığı İlde Doğal ve Beşerî Çevredeki Değişim

Doğal ve beşerî çevrenin temel farklarını, şehirlerdeki zaman içindeki dönüşümün nedenlerini ve bu dönüşümün çevreye etkilerini öğrenin.

Kazanımlar

9. HaftaBu hafta9 Kasım – 13 Kasım

SB.5.2.2 Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevredeki değişimi neden ve sonuçlarıyla yorumlayabilme

  1. c Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevrede meydana gelen değişimin etkilerini sorgular.
  2. ç Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevrede meydana gelen değişimin neden ve sonuçlarını elde ettiği bilgilere dayanarak ifade eder.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Doğal ve Beşerî Çevre Kavramları

İnsanların yaşam alanları doğal ve beşerî çevrenin etkileşimiyle biçimlenir.

Doğal çevre özellikleri;

  • İnsan eli değmeden oluşan, canlıların su ve gıda ihtiyacını karşılayan ortama doğal çevre denir.
  • Dağ, ova, vadi, akarsu, göl, deniz, şelale ve orman doğal çevre unsurlarına örnektir.
  • İlk yerleşimler su için akarsu kenarlarına, deprem riskine karşı ise dağlık alanlara kurulmuştur.

Beşerî çevre özellikleri;

  • İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için inşa ettiği tüm yapay yapılara beşerî çevre denir.
  • Ev, yol, köprü, okul, hastane gibi günümüz yapıları beşerî çevre öğelerindendir.
  • Cami, kale, medrese, bedesten, şifahane ve türbe gibi tarihî eserler beşerî çevre kapsamındadır.

Dikkat Doğal çevre kendiliğinden oluşurken beşerî çevre tamamen insan müdahalesi ve emeğiyle ortaya çıkar.

Çevrenin Değişimine Neden Olan Unsurlar

Doğal çevrenin değişimi;

  • Küresel ısınma, iklim değişikliği, kuraklık ve kaynakların aşırı kullanımı doğal çevreyi değiştirir.
  • Konya'daki Meke Gölü, iklim değişikliği ve yer altı sularının tüketilmesi sonucu 2024'te tamamen kurumuştur.

Beşerî çevrenin değişimi;

  • Sanayileşme, teknolojik gelişmeler, fabrikalar ve nüfus artışı beşerî çevrenin genişlemesine yol açar.
  • Konya Alaaddin Caddesi, zamanla müstakil evlerden çok katlı binalara ve tramvay hattına dönüşmüştür.
  • Batman, 1946'da petrol bulunması ve rafineri kurulmasıyla köyden sanayileşmiş bir ile dönüşmüştür.

Çevredeki Değişimin Etkileri ve Sonuçları

Doğal alanlardaki etkiler;

  • Türkiye sulak alanlarının yüzde 40'ını kaybetmiş, göllerdeki balık çeşitliliği belirgin biçimde azalmıştır.
  • Bitki örtüsünün tahrip edilmesi iç kesimlerde erozyon ve toz fırtınalarına neden olarak tarıma zarar verir.

Beşerî ve altyapısal etkiler;

  • Barajlar tarımsal sulama sağlarken bazı ormanları ve yerleşim yerlerini sular altında bırakır.
  • Artvin'deki Yusufeli Barajı nedeniyle sular altında kalan 7 köyün yerine yeni yerleşim alanları inşa edilmiştir.
  • Rize'de çay üretimi ve fabrikalar istihdamı artırırken yamaçların fiziki yapısını ve altyapı ihtiyacını değiştirmiştir.

Doğal ve Beşerî Çevrenin Korunması

Çevreyi ve tarihî mirası koruma;

  • MEB ve TEMA iş birliğiyle yürütülen Su Kardeşliği projesi su bilincini ve duyarlılığı artırmayı amaçlar.
  • Trabzon'daki Atatürk Köşkü restore edilerek Cumhuriyetin 100. yılında yeniden ziyarete açılmıştır.

Altı Şapka Düşünme Tekniği;

  • Çevresel değişimleri çok yönlü değerlendirmek için Altı Şapka Düşünme Tekniği kullanılır.
  • Sarı şapka olumlu yönleri, siyah şapka riskleri, beyaz şapka ise bilimsel gerçekleri temsil eder.
Detaylı konu anlatımı

Doğal ve Beşerî Çevre Kavramları

Doğal Çevre

İnsan eli değmeden kendiliğinden oluşan, insanların ve diğer canlıların oksijen, su, gıda gibi temel yaşam ihtiyaçlarını karşılayan varlıkların bütününe doğal çevre denir.

Dağ, ova, vadi, akarsu, göl, deniz, şelale ve orman doğal çevreye ait başlıca unsurlardır. İlk insanlar su ve besin gereksinimlerini karşılamak amacıyla akarsu ve göl kenarları ile verimli tarım topraklarına yerleşmiştir. Deprem gibi afet tehlikelerine karşı ise zemini daha sağlam olan dağlık alanlar tercih edilmiştir.

Beşerî Çevre

İnsanların barınma, eğitim, sağlık, ulaşım ve dinlenme gibi çeşitli ihtiyaçlarını gidermek amacıyla inşa ettiği tüm yapay unsurlar beşerî çevre olarak adlandırılır.

Ev, apartman, sokak, park, yol, köprü, hastane, okul, market ve alışveriş merkezleri beşerî çevreye örnektir. Bunun yanında medrese, bedesten, şifahane, türbe, kale ve cami gibi geçmişten günümüze ulaşan tarihî yapılar da beşerî çevrenin parçalarıdır.

Çevrenin Değişimine Neden Olan Unsurlar

Doğal Çevredeki Değişimin Nedenleri

Doğal çevre durağan değildir ve çeşitli etkenlerle zaman içinde dönüşüme uğrar. Bu değişimin başlıca nedenleri arasında küresel ısınma, iklim değişikliği, kuraklık, çevre kirliliği ve doğal kaynakların bilinçsiz tüketilmesi yer alır.

İnsan faaliyetleri sonucu doğal kaynakların aşırı kullanılması değişimi hızlandırmaktadır. Örneğin Konya'da yer alan Meke Gölü, 2003 yılında su ile dolu bir krater gölüyken iklim değişikliği ve yer altı sularının aşırı tüketimi nedeniyle 2024 yılında tamamen kurumuştur.

Beşerî Çevredeki Değişimin Nedenleri

Beşerî çevrenin değişmesinde teknolojik gelişmeler, sanayileşme, madencilik, fabrikaların kurulması ve hızlı nüfus artışı temel etkendir.

Fabrikaların ve sanayi tesislerinin artması köylerden kentlere göçü hızlandırmıştır. Örneğin 84 yıl önce 17 haneli küçük bir köy olan Batman, 17 Ocak 1946'da petrol bulunması ve 1955'te petrol rafinerisinin açılmasıyla sanayileşmiş, yoğun göç alarak önce ilçe, ardından il olmuştur.

Çevredeki Değişimin Etkileri ve Sonuçları

Değişimden Etkilenen Unsurlar ve Yaşam Alanları

Çevresel değişim hem doğayı hem de insanların gündelik yaşamını çok yönlü etkiler. Şehirlerde geçmişte tek katlı ve bahçeli evler bulunurken sanayileşme ve nüfus artışıyla bunların yerini çok katlı siteler, alışveriş merkezleri ve yoğun araç trafiğine sahip geniş caddeler almıştır.

Değişim doğal ortamları ve sucul yaşamı da olumsuz etkilemektedir. Doğal alanların tahribatı sonucunda Türkiye sulak alanlarının yüzde 40'ını kaybetmiş, göllerdeki balık türü sayısı belirgin biçimde azalmıştır. İç kesimlerde bitki örtüsünün bozulması ise erozyona ve toz fırtınalarına neden olarak tarıma zarar vermektedir.

Baraj ve Altyapı Projelerinin Etkileri

Akarsular üzerine kurulan barajlar tarım arazilerine sulama imkânı sağlamakta ve elektrik üretmektedir. Buna karşın baraj gölleri bazı ormanlık alanların ve yerleşim birimlerinin sular altında kalmasına yol açmaktadır.

Artvin'deki Yusufeli Barajı inşasıyla Çoruh Nehri kıyısındaki yedi köy su altında kalmış, bu köylerin yerine 507 konut, yeni iş yerleri ve modern sosyal alanlardan oluşan yedi yeni yerleşim alanı inşa edilmiştir. Benzer şekilde Rize'de çay tarımı ve çay fabrikaları istihdamı artırırken altyapı ihtiyacını çoğaltmış ve yamaçların fiziki yapısını değiştirmiştir.

Doğal ve Beşerî Çevrenin Korunması

Doğal Çevreyi Koruma Çalışmaları

Doğal kaynakların hızla tükenmesini ve kuraklığı engellemek için çeşitli çevre projeleri yürütülmektedir. Bu kapsamda Millî Eğitim Bakanlığı ile TEMA Vakfı ortaklığında Su Kardeşliği projesi hayata geçirilmiştir.

Bu tür projeler bireylerde doğaya karşı duyarlılık, sorumluluk ve dayanışma değerlerini geliştirmeyi amaçlar. Bitki örtüsünü korumak ve ağaçlandırma yapmak toprağın erozyonla aşınmasını önlemede hayati öneme sahiptir.

Beşerî ve Tarihî Mirasın Korunması

Beşerî çevrenin geçmişe ait değerli parçaları olan tarihî yapılar, restorasyon çalışmalarıyla korunarak geleceğe aktarılır. Trabzon'daki Atatürk Köşkü Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından aslına uygun biçimde restore edilmiş ve cumhuriyetin 100. yılında yeniden halka açılmıştır.

Çevredeki değişimleri değerlendirirken duygusal, olumlu, karamsar, bilimsel veya üretici gibi farklı açılardan bakabilmek için Altı Şapka Düşünme Tekniği gibi yöntemlerden faydalanılır. Sarı şapka değişimin olumlu yanlarını, siyah şapka risklerini, beyaz şapka ise bilimsel gerçeklerini temsil eder.

Konuyu anlama alıştırmaları

Doğal ve Beşerî Çevre Kavramları

Karşılaştır: Bir vadide yer alan orman ile aynı vadinin üzerine inşa edilmiş baraj ve köprüyü düşün. Hangisinin doğal, hangisinin beşerî çevre olduğunu ve nedenini belirt.

Çevrenin Değişimine Neden Olan Unsurlar

Düşün: Küçük bir köyün yakınlarında büyük bir petrol veya maden rezervi bulunduğunda, bu köyün çevresinde ne tür değişiklikler yaşanabileceğini gerekçeleriyle açıkla.

Çevredeki Değişimin Etkileri ve Sonuçları

Sen Olsan? Akarsu üzerine yeni bir baraj inşa edilmesi planlanan bir bölgede yönetici olsaydın, hem tarım için sulama suyu sağlamak hem de doğadaki ormanları korumak adına nasıl bir denge kurardın?

Doğal ve Beşerî Çevrenin Korunması

Günlük Hayattan Bul: Yaşadığın çevrede korunması gereken bir doğal varlık (örneğin bir koruluk veya dere) ile bir beşerî mirası (örneğin eski bir köprü veya cami) belirle; bunların korunması için ne yapılabileceğini düşün.

Özet

  • Doğal çevre: İnsan eli değmeden oluşan dağ, orman ve göl gibi varlıklardır.
  • Beşerî çevre: İnsanların ihtiyaçları doğrultusunda inşa ettiği bina, yol ve köprü gibi yapılardır.
  • Meke Gölü: Konya'da iklim değişikliği ve aşırı yer altı suyu çekimiyle kuruyan krater gölüdür.
  • Batman: Petrol bulunup rafineri kurulmasıyla küçük bir köyden modern bir şehre dönüşen ildir.
  • Sanayileşme: Fabrikaların kurulmasıyla şehirlere göçü ve nüfus yoğunluğunu artıran süreçtir.
  • Sulak alan kaybı: Doğal dengenin bozulması sonucu Türkiye genelinde yüzde 40 oranında gerçekleşen azalmadır.
  • Yusufeli Barajı: İnşası sırasında yedi köyün su altında kaldığı ve yerine yeni yerleşimler yapılan barajdır.
  • Su Kardeşliği projesi: TEMA ve Millî Eğitim Bakanlığı iş birliğiyle su kaynaklarını korumak için uygulanan projedir.
  • Atatürk Köşkü: Trabzon'da restore edilerek cumhuriyetin 100. yılında ziyarete açılan tarihî yapıdır.
  • Altı Şapka Düşünme Tekniği: Çevresel değişimin olumlu, olumsuz ve bilimsel yönlerini çok taraflı tartışmaya yarayan yöntemdir.

Düşün ve yorumla

Sence bir şehirde fabrikaların çoğalması ve sanayinin gelişmesi mi yoksa doğal alanların ve su kaynaklarının korunması mı daha önceliklidir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.