Bölüm 1 / 4
Doğal ve Beşerî Çevre Kavramları
📖 Konu Anlatımı
Doğal Çevre
İnsan eli değmeden kendiliğinden oluşan, insanların ve diğer canlıların oksijen, su, gıda gibi temel yaşam ihtiyaçlarını karşılayan varlıkların bütününe doğal çevre denir.
Dağ, ova, vadi, akarsu, göl, deniz, şelale ve orman doğal çevreye ait başlıca unsurlardır. İlk insanlar su ve besin gereksinimlerini karşılamak amacıyla akarsu ve göl kenarları ile verimli tarım topraklarına yerleşmiştir. Deprem gibi afet tehlikelerine karşı ise zemini daha sağlam olan dağlık alanlar tercih edilmiştir.
Beşerî Çevre
İnsanların barınma, eğitim, sağlık, ulaşım ve dinlenme gibi çeşitli ihtiyaçlarını gidermek amacıyla inşa ettiği tüm yapay unsurlar beşerî çevre olarak adlandırılır.
Ev, apartman, sokak, park, yol, köprü, hastane, okul, market ve alışveriş merkezleri beşerî çevreye örnektir. Bunun yanında medrese, bedesten, şifahane, türbe, kale ve cami gibi geçmişten günümüze ulaşan tarihî yapılar da beşerî çevrenin parçalarıdır.
💭 Düşün / Hayal Et / Dene
Karşılaştır: Bir vadide yer alan orman ile aynı vadinin üzerine inşa edilmiş baraj ve köprüyü düşün. Hangisinin doğal, hangisinin beşerî çevre olduğunu ve nedenini belirt.
Bölüm 2 / 4
Çevrenin Değişimine Neden Olan Unsurlar
📖 Konu Anlatımı
Doğal Çevredeki Değişimin Nedenleri
Doğal çevre durağan değildir ve çeşitli etkenlerle zaman içinde dönüşüme uğrar. Bu değişimin başlıca nedenleri arasında küresel ısınma, iklim değişikliği, kuraklık, çevre kirliliği ve doğal kaynakların bilinçsiz tüketilmesi yer alır.
İnsan faaliyetleri sonucu doğal kaynakların aşırı kullanılması değişimi hızlandırmaktadır. Örneğin Konya'da yer alan Meke Gölü, 2003 yılında su ile dolu bir krater gölüyken iklim değişikliği ve yer altı sularının aşırı tüketimi nedeniyle 2024 yılında tamamen kurumuştur.
Beşerî Çevredeki Değişimin Nedenleri
Beşerî çevrenin değişmesinde teknolojik gelişmeler, sanayileşme, madencilik, fabrikaların kurulması ve hızlı nüfus artışı temel etkendir.
Fabrikaların ve sanayi tesislerinin artması köylerden kentlere göçü hızlandırmıştır. Örneğin 84 yıl önce 17 haneli küçük bir köy olan Batman, 17 Ocak 1946'da petrol bulunması ve 1955'te petrol rafinerisinin açılmasıyla sanayileşmiş, yoğun göç alarak önce ilçe, ardından il olmuştur.
💭 Düşün / Hayal Et / Dene
Düşün: Küçük bir köyün yakınlarında büyük bir petrol veya maden rezervi bulunduğunda, bu köyün çevresinde ne tür değişiklikler yaşanabileceğini gerekçeleriyle açıkla.
Bölüm 3 / 4
Çevredeki Değişimin Etkileri ve Sonuçları
📖 Konu Anlatımı
Değişimden Etkilenen Unsurlar ve Yaşam Alanları
Çevresel değişim hem doğayı hem de insanların gündelik yaşamını çok yönlü etkiler. Şehirlerde geçmişte tek katlı ve bahçeli evler bulunurken sanayileşme ve nüfus artışıyla bunların yerini çok katlı siteler, alışveriş merkezleri ve yoğun araç trafiğine sahip geniş caddeler almıştır.
Değişim doğal ortamları ve sucul yaşamı da olumsuz etkilemektedir. Doğal alanların tahribatı sonucunda Türkiye sulak alanlarının yüzde 40'ını kaybetmiş, göllerdeki balık türü sayısı belirgin biçimde azalmıştır. İç kesimlerde bitki örtüsünün bozulması ise erozyona ve toz fırtınalarına neden olarak tarıma zarar vermektedir.
Baraj ve Altyapı Projelerinin Etkileri
Akarsular üzerine kurulan barajlar tarım arazilerine sulama imkânı sağlamakta ve elektrik üretmektedir. Buna karşın baraj gölleri bazı ormanlık alanların ve yerleşim birimlerinin sular altında kalmasına yol açmaktadır.
Artvin'deki Yusufeli Barajı inşasıyla Çoruh Nehri kıyısındaki yedi köy su altında kalmış, bu köylerin yerine 507 konut, yeni iş yerleri ve modern sosyal alanlardan oluşan yedi yeni yerleşim alanı inşa edilmiştir. Benzer şekilde Rize'de çay tarımı ve çay fabrikaları istihdamı artırırken altyapı ihtiyacını çoğaltmış ve yamaçların fiziki yapısını değiştirmiştir.
💭 Düşün / Hayal Et / Dene
Sen Olsan? Akarsu üzerine yeni bir baraj inşa edilmesi planlanan bir bölgede yönetici olsaydın, hem tarım için sulama suyu sağlamak hem de doğadaki ormanları korumak adına nasıl bir denge kurardın?
Bölüm 4 / 4
Doğal ve Beşerî Çevrenin Korunması
📖 Konu Anlatımı
Doğal Çevreyi Koruma Çalışmaları
Doğal kaynakların hızla tükenmesini ve kuraklığı engellemek için çeşitli çevre projeleri yürütülmektedir. Bu kapsamda Millî Eğitim Bakanlığı ile TEMA Vakfı ortaklığında Su Kardeşliği projesi hayata geçirilmiştir.
Bu tür projeler bireylerde doğaya karşı duyarlılık, sorumluluk ve dayanışma değerlerini geliştirmeyi amaçlar. Bitki örtüsünü korumak ve ağaçlandırma yapmak toprağın erozyonla aşınmasını önlemede hayati öneme sahiptir.
Beşerî ve Tarihî Mirasın Korunması
Beşerî çevrenin geçmişe ait değerli parçaları olan tarihî yapılar, restorasyon çalışmalarıyla korunarak geleceğe aktarılır. Trabzon'daki Atatürk Köşkü Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından aslına uygun biçimde restore edilmiş ve cumhuriyetin 100. yılında yeniden halka açılmıştır.
Çevredeki değişimleri değerlendirirken duygusal, olumlu, karamsar, bilimsel veya üretici gibi farklı açılardan bakabilmek için Altı Şapka Düşünme Tekniği gibi yöntemlerden faydalanılır. Sarı şapka değişimin olumlu yanlarını, siyah şapka risklerini, beyaz şapka ise bilimsel gerçeklerini temsil eder.
💭 Düşün / Hayal Et / Dene
Günlük Hayattan Bul: Yaşadığın çevrede korunması gereken bir doğal varlık (örneğin bir koruluk veya dere) ile bir beşerî mirası (örneğin eski bir köprü veya cami) belirle; bunların korunması için ne yapılabileceğini düşün.