Sosyal Bilgiler 5. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Ortak Mirasımız Konu 3/4

Anadolu’nun İlk Yerleşim Yerlerinde Sosyal Hayat

Anadolu’da avcı-toplayıcı düzenden yerleşik hayata geçişi, ilk köy mimarisini, inanç merkezlerini ve erken toplumsal yaşamı ele alır.

Kazanımlar

16. Hafta4 Ocak – 8 Ocak

SB.5.3.2 Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarına yönelik bakış açısı geliştirebilme

  1. a Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarını kaynaklardan edindiği bilgiler doğrultusunda yorumlar.
  2. b Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarına ilişkin tarihsel bağlam oluşturur.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Avcı-Toplayıcı Yaşamdan İlk Yerleşmelere

İnsanlar tarımsal üretime geçmeden önce doğaya bağlı göçebe bir yaşam sürdürmüş ve zamanı hesaplamak için takvimler geliştirmiştir.

Zaman ve tarih kavramları;

  • Hz. İsa’nın doğumu Miladi takvimde Milat yani başlangıç kabul edilir.
  • Milattan Önce (MÖ) tarihlerinde sayılar günümüzden uzaklaştıkça büyür.
  • Toprak altındaki tarihî eserleri kazılarla çıkaran bilim dalına arkeoloji, uzmanına arkeolog denir.

Avcı-toplayıcı yaşam ve yerleşim;

  • Üretim yapmayan ilk insanlar doğadaki bitkileri toplayarak ve avlanarak göçebe yaşamıştır.
  • Şarklı Keper, Yarımburgaz, Beldibi ve Karain mağaraları dönemin önemli barınaklarındandır.
  • İnsanlar çakmak taşını yontarak kesici ve kazıyıcı ilk aletleri üretmiştir.
  • Yıkılan eski yerleşmelerin zamanla üst üste birikmesiyle höyük adı verilen yapay tepeler oluşmuştur.

Tarihin İlk İnanç Merkezi: Göbeklitepe

Şanlıurfa’da yer alan Göbeklitepe, insanlık tarihinin bilinen ilk inanç ve ibadet merkezidir.

Göbeklitepe'nin mimari ve sosyal özellikleri;

  • Göbeklitepe MÖ 10000 civarında avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edilen ilk inanç merkezidir.
  • Yapıda taş ocağından taşınan 10-14 ton ağırlığında T biçimli dikili taşlar bulunur.
  • Dikili taşların üzerinde aslan, boğa, tilki, turna, yılan ve insan kabartmaları yer alır.
  • İnsanlar buraya sürekli yaşamak için değil, belirli dönemlerde tapınma amacıyla gelmiştir.
  • Tapınaklar MÖ 8000 civarında insanlar tarafından toprakla doldurularak bilinçli kapatılmıştır.
  • Göbeklitepe keşfi yerleşik hayat öncesinde de dinî inançların var olduğunu kanıtlamıştır.

İlk Köy Yerleşimleri: Çayönü ve Çatalhöyük

Anadolu’da tarımın başlamasıyla birlikte insanlar ilk köy ve şehir yerleşimlerini kurmaya başlamıştır.

Diyarbakır Çayönü yerleşimi;

  • Çayönü basit kulübelerden hücre planlı yapılara dönüşen ilk köy yerleşimlerindendir.
  • Çayönü halkı ısıtıp dövdüğü bakır madeninden iğne ve boncuk gibi eşyalar üretmiştir.

Konya Çatalhöyük yerleşimi;

  • Çatalhöyük bitişik nizam kerpiç evlerden oluşan ve sokağı bulunmayan bir yerleşimdir.
  • Çatalhöyük’te evlere ulaşım çatılardan sağlanmış ve tavan deliklerinden tahta merdivenle girilmiştir.
  • Çatalhöyük halkı ölülerini evlerin içindeki seki adı verilen kireç sıvalı platformların altına gömmüştür.
  • Hasan Dağı’ndan çıkarılan obsidiyen yani volkanik camdan ayna ve ok uçları yapılmıştır.

Not Çatalhöyük'te 8 bin 600 yıllık fırın kalıntısı çevresinde dünyadaki ilk mayalanmış ekmek fosili bulunmuştur.

Hacılar Yerleşimi, Üretim Araçları ve Zanaat

Yerleşik yaşamın ve tarımın gelişmesiyle üretim araçları çeşitlenmiş, zanaat ve ticaret doğmuştur.

Burdur Hacılar yerleşimi;

  • Hacılar yerleşimi etrafı surla çevrili bilinen ilk yerleşim merkezi olma özelliğini taşır.
  • Hacılar’daki çömlekçi atölyelerinde kâse, testi ve vazolar ile az sayıda bakır eşya yapılmıştır.

Üretim araçları ve zanaatın gelişimi;

  • Tarımsal üretimde ekin biçmek için hayvan boynuzuna takılan obsidiyen oraklar kullanılmıştır.
  • Tahıllar taştan öğütücülerle un hâline getirilmiş ve kerpiç ocaklarda pişirilmiştir.
  • Ürün fazlasının ortaya çıkmasıyla çömlekçilik ve maden işlemeciliği gibi zanaat dalları gelişmiştir.
  • Toplumlarda ilk ticaret ürünlerin takas edilmesi ve obsidiyen taşının değiş tokuşuyla başlamıştır.
Detaylı konu anlatımı

Avcı-Toplayıcı Yaşamdan İlk Yerleşmelere

Zamanın Ölçülmesi ve Milat

Günümüzde yaygın kullanılan Miladi takvim, Hz. İsa’nın doğumunu başlangıç yani milat kabul eder. Hz. İsa’nın doğumundan önceki tarihler Milattan Önce (MÖ), sonraki tarihler ise Milattan Sonra (MS) olarak adlandırılır.

Milattan önceki tarihlerde sayı günümüzden uzaklaştıkça büyür. Toprak altındaki tarihî kalıntıları bilimsel kazılarla gün yüzüne çıkaran bilim dalına arkeoloji, bu alandaki uzmanlara ise arkeolog denir.

Avcı ve Toplayıcı Toplum

İnsanlar üretime başlamadan önce doğadaki yabani bitkileri toplamış, hayvanları avlamış ve korunaklı mağaralarda göçebe olarak barınmıştır. Gaziantep’teki Şarklı Keper, İstanbul’daki Yarımburgaz ile Antalya’daki Beldibi ve Karain mağaraları bu dönemin önemli barınakları arasındadır.

İnsanlar bu dönemde çakmak taşını yontarak baltalar, kesiciler, deliciler ve kazıyıcı aletler yapmıştır. Zaman içinde yıkılan yerleşmelerin üst üste birikmesiyle günümüzde höyük olarak adlandırılan yapay tepeler oluşmuştur.

Tarihin İlk İnanç Merkezi: Göbeklitepe

Göbeklitepe’nin Mimari Yapısı

Şanlıurfa’nın Örencik köyü yakınlarında bulunan Göbeklitepe, günümüzden yaklaşık 12 bin yıl önce (MÖ 10000) avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edilmiştir. Yaklaşık 300 metre çapında ve 15 metre yüksekliğinde yapay bir tepe üzerinde yer alır.

Merkezde 4 ila 6 metre yüksekliğinde, ağırlıkları 10 ile 14 ton arasında değişen T biçimli dikili taşlar bulunur. Bu dev taş bloklar yerleşimin yaklaşık 500 metre kuzeyindeki taş ocağından taşınmıştır.

Sosyal Yaşam ve İnanç Sistemi

Dikili taşların yüzeyinde aslan, boğa, tilki, turna, yılan ve insan tasvirleri yer almaktadır. Göbeklitepe kalıcı bir yerleşim yeri olmayıp insanların yılın belirli dönemlerinde 50 ile 200 kilometre uzaktan tapınma amacıyla geldiği bir merkezdir.

Tapınak yapıları MÖ 8000 civarında insanlar tarafından bilinçli bir biçimde toprakla doldurularak kapatılmıştır. Bu arkeolojik keşif, yerleşik hayata geçilmeden önce de din ve inanç sistemlerinin var olduğunu kanıtlamıştır.

İlk Köy Yerleşimleri: Çayönü ve Çatalhöyük

Çayönü Yerleşimi

Diyarbakır sınırlarında yer alan Çayönü (MÖ 8200), Anadolu’daki ilk köy yerleşimleri arasında önemli bir yere sahiptir. Buradaki mimari zaman içinde basit yuvarlak kulübelerden ızgara planlı, kanallı, taş döşemeli ve hücre planlı yapılara dönüşmüştür.

Hücre planlı evlerin alt kısımları kiler veya depo olarak kullanılmış, üstteki yaşam alanına dışarıdan taş merdivenle çıkılmıştır. Çayönü halkı yabani buğday, mercimek yetiştirmiş, geyik boynuzundan orak sapları yapmış ve ısıtıp dövdükleri bakırdan iğne ile boncuk üretmiştir.

Çatalhöyük’te Mimari ve Günlük Yaşam

Konya’da yer alan Çatalhöyük (MÖ 7500), bitişik nizamda inşa edilmiş kerpiç evlerden oluşur. Sokak bulunmayan yerleşimde ulaşım çatılar üzerinden sağlanmış, evlere giriş tavan deliklerine dayanan tahta merdivenlerle yapılmıştır.

Tavan deliği kapı, pencere ve baca işlevini bir arada görmüştür. Evlerin içinde kireç sıvalı oturma ve uyuma alanları olan sekiler ile ocaklar yer almış; ölüler sekilerin altına gömülmüştür.

Çatalhöyük’te Üretim ve Sanat

Evlerin duvarlarına av sahneleri, geometrik süslemeler ve kabartmalar yapılmıştır. Yerleşimde 8 bin 600 yıllık fırın kalıntısı çevresinde mayalanmış ekmek fosili bulunmuştur.

Halk tarım yapmış, sığırı evcilleştirmiş ve balıkçılıkla uğraşmıştır. Hasan Dağı’ndan çıkarılan obsidiyen (volkanik cam) taşından ayna ve ok uçları yapılmış, bu ürünler tuzla birlikte değiş tokuş edilmiştir.

Hacılar Yerleşimi, Üretim Araçları ve Zanaat

Hacılar Yerleşimi

Burdur’da kurulan Hacılar (MÖ 7000), ilk dönemlerinde damdan girilen dörtgen odalı kerpiç evlerden meydana gelmiştir. Zamanla taş temelli evler yapılmış, binalara kapı ve pencereler eklenmiştir.

Hacılar yerleşimi MÖ 3000 yıllarında savunma amacıyla surlarla çevrilmiştir. Bu yönüyle etrafı surla çevrili ilk yerleşim merkezi olma özelliği taşır.

Köpek, sığır, koyun ve keçi evcilleştirilmiş, buğday ile arpa tarımı yapılmıştır. Çömlekçi atölyelerinde kâseler, testiler, vazolar ve az sayıda bakır eşya üretilmiştir.

Üretim Araçları ve Ticari İlişkiler

İlk yerleşimlerde toprağı işlemek için ağaç ve taştan aletler, hasat için boynuz saplı obsidiyen oraklar kullanılmıştır. Tahıllar taştan öğütücülerle un hâline getirilmiş, yemekler kerpiç ya da taştan ocaklarda pişirilmiştir.

Tarımsal üretim fazlasının ortaya çıkmasıyla çömlekçilik, dokumacılık ve maden işlemeciliği gibi zanaat dalları gelişmiştir. İhtiyaç fazlası ürünler takas usulüyle el değiştirmiş, ilk ticaret obsidiyen taşının değiş tokuşuyla başlamıştır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Avcı-Toplayıcı Yaşamdan İlk Yerleşmelere

Karşılaştır: Avcı-toplayıcı insanların barındığı doğal mağaralar ile yerleşik hayata geçildikten sonra oluşan höyük yerleşimleri arasındaki temel farkları düşün.

Tarihin İlk İnanç Merkezi: Göbeklitepe

Düşün: Göbeklitepe'de kalıcı bir yerleşim olmamasına rağmen insanların yüzlerce kilometre uzaktan buraya düzenli gelmelerinin toplumsal nedenini değerlendir.

İlk Köy Yerleşimleri: Çayönü ve Çatalhöyük

Hayal Et: Çatalhöyük'te sokak olmadığını ve evlerin birbirine bitişik olduğunu göz önüne alarak, bir komşu ziyaretine gittiğini canlandır.

Hacılar Yerleşimi, Üretim Araçları ve Zanaat

Dene: Çevrendeki doğal malzemeleri (toprak, taş, ahşap) göz önüne alarak, ilk yerleşimlerdeki gibi bir kap veya alet tasarlamayı planla.

Özet

  • Milat: Hz. İsa’nın doğumunu başlangıç kabul eden takvim sisteminin sıfır noktasıdır.
  • Arkeoloji: Toprak ve su altındaki tarihî eserleri bilimsel yöntemlerle gün yüzüne çıkaran bilim dalıdır.
  • Höyük: Eski yerleşimlerin yıkılıp üst üste birikmesiyle oluşan yapay tepe yerleşimidir.
  • Göbeklitepe: Şanlıurfa’da bulunan, avcı-toplayıcı insanlarca yapılmış tarihteki ilk inanç merkezidir.
  • Çayönü: Diyarbakır’da kurulan, hücre planlı evleri ve bakır işlemeciliğiyle bilinen ilk köy yerleşimidir.
  • Çatalhöyük: Konya’da kurulan, sokaksız mimarisi ve çatılardan girilen evleriyle öne çıkan ilk yerleşimlerdendir.
  • Hacılar: Burdur’da bulunan, savunma surları ve çömlekçi atölyeleriyle tanınan ilk yerleşim merkezidir.
  • Obsidiyen: Kesici alet, ok ucu ve ayna yapımında kullanılan volkanik doğal camdır.
  • Takas usulü: Paranın henüz bulunmadığı çağlarda ürün fazlasının el değiştirmesini sağlayan değiş tokuş yöntemidir.

Düşün ve yorumla

Sence Çatalhöyük insanlarının kapı veya sokak yapmak yerine evlere çatılardaki deliklerden girip çıkmayı tercih etmelerinin temel nedeni ne olabilir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.