Anadolu’nun İlk Yerleşim Yerlerinde Sosyal Hayat

Zamanın Ölçülmesi ve Milat

Günümüzde yaygın kullanılan Miladi takvim, Hz. İsa’nın doğumunu başlangıç yani milat kabul eder. Hz. İsa’nın doğumundan önceki tarihler Milattan Önce (MÖ), sonraki tarihler ise Milattan Sonra (MS) olarak adlandırılır.

Milattan önceki tarihlerde sayı günümüzden uzaklaştıkça büyür. Toprak altındaki tarihî kalıntıları bilimsel kazılarla gün yüzüne çıkaran bilim dalına arkeoloji, bu alandaki uzmanlara ise arkeolog denir.

Avcı ve Toplayıcı Toplum

İnsanlar üretime başlamadan önce doğadaki yabani bitkileri toplamış, hayvanları avlamış ve korunaklı mağaralarda göçebe olarak barınmıştır. Gaziantep’teki Şarklı Keper, İstanbul’daki Yarımburgaz ile Antalya’daki Beldibi ve Karain mağaraları bu dönemin önemli barınakları arasındadır.

İnsanlar bu dönemde çakmak taşını yontarak baltalar, kesiciler, deliciler ve kazıyıcı aletler yapmıştır. Zaman içinde yıkılan yerleşmelerin üst üste birikmesiyle günümüzde höyük olarak adlandırılan yapay tepeler oluşmuştur.

Göbeklitepe’nin Mimari Yapısı

Şanlıurfa’nın Örencik köyü yakınlarında bulunan Göbeklitepe, günümüzden yaklaşık 12 bin yıl önce (MÖ 10000) avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edilmiştir. Yaklaşık 300 metre çapında ve 15 metre yüksekliğinde yapay bir tepe üzerinde yer alır.

Merkezde 4 ila 6 metre yüksekliğinde, ağırlıkları 10 ile 14 ton arasında değişen T biçimli dikili taşlar bulunur. Bu dev taş bloklar yerleşimin yaklaşık 500 metre kuzeyindeki taş ocağından taşınmıştır.

Sosyal Yaşam ve İnanç Sistemi

Dikili taşların yüzeyinde aslan, boğa, tilki, turna, yılan ve insan tasvirleri yer almaktadır. Göbeklitepe kalıcı bir yerleşim yeri olmayıp insanların yılın belirli dönemlerinde 50 ile 200 kilometre uzaktan tapınma amacıyla geldiği bir merkezdir.

Tapınak yapıları MÖ 8000 civarında insanlar tarafından bilinçli bir biçimde toprakla doldurularak kapatılmıştır. Bu arkeolojik keşif, yerleşik hayata geçilmeden önce de din ve inanç sistemlerinin var olduğunu kanıtlamıştır.

Çayönü Yerleşimi

Diyarbakır sınırlarında yer alan Çayönü (MÖ 8200), Anadolu’daki ilk köy yerleşimleri arasında önemli bir yere sahiptir. Buradaki mimari zaman içinde basit yuvarlak kulübelerden ızgara planlı, kanallı, taş döşemeli ve hücre planlı yapılara dönüşmüştür.

Hücre planlı evlerin alt kısımları kiler veya depo olarak kullanılmış, üstteki yaşam alanına dışarıdan taş merdivenle çıkılmıştır. Çayönü halkı yabani buğday, mercimek yetiştirmiş, geyik boynuzundan orak sapları yapmış ve ısıtıp dövdükleri bakırdan iğne ile boncuk üretmiştir.

Çatalhöyük’te Mimari ve Günlük Yaşam

Konya’da yer alan Çatalhöyük (MÖ 7500), bitişik nizamda inşa edilmiş kerpiç evlerden oluşur. Sokak bulunmayan yerleşimde ulaşım çatılar üzerinden sağlanmış, evlere giriş tavan deliklerine dayanan tahta merdivenlerle yapılmıştır.

Tavan deliği kapı, pencere ve baca işlevini bir arada görmüştür. Evlerin içinde kireç sıvalı oturma ve uyuma alanları olan sekiler ile ocaklar yer almış; ölüler sekilerin altına gömülmüştür.

Çatalhöyük’te Üretim ve Sanat

Evlerin duvarlarına av sahneleri, geometrik süslemeler ve kabartmalar yapılmıştır. Yerleşimde 8 bin 600 yıllık fırın kalıntısı çevresinde mayalanmış ekmek fosili bulunmuştur.

Halk tarım yapmış, sığırı evcilleştirmiş ve balıkçılıkla uğraşmıştır. Hasan Dağı’ndan çıkarılan obsidiyen (volkanik cam) taşından ayna ve ok uçları yapılmış, bu ürünler tuzla birlikte değiş tokuş edilmiştir.

Hacılar Yerleşimi

Burdur’da kurulan Hacılar (MÖ 7000), ilk dönemlerinde damdan girilen dörtgen odalı kerpiç evlerden meydana gelmiştir. Zamanla taş temelli evler yapılmış, binalara kapı ve pencereler eklenmiştir.

Hacılar yerleşimi MÖ 3000 yıllarında savunma amacıyla surlarla çevrilmiştir. Bu yönüyle etrafı surla çevrili ilk yerleşim merkezi olma özelliği taşır.

Köpek, sığır, koyun ve keçi evcilleştirilmiş, buğday ile arpa tarımı yapılmıştır. Çömlekçi atölyelerinde kâseler, testiler, vazolar ve az sayıda bakır eşya üretilmiştir.

Üretim Araçları ve Ticari İlişkiler

İlk yerleşimlerde toprağı işlemek için ağaç ve taştan aletler, hasat için boynuz saplı obsidiyen oraklar kullanılmıştır. Tahıllar taştan öğütücülerle un hâline getirilmiş, yemekler kerpiç ya da taştan ocaklarda pişirilmiştir.

Tarımsal üretim fazlasının ortaya çıkmasıyla çömlekçilik, dokumacılık ve maden işlemeciliği gibi zanaat dalları gelişmiştir. İhtiyaç fazlası ürünler takas usulüyle el değiştirmiş, ilk ticaret obsidiyen taşının değiş tokuşuyla başlamıştır.