Veri Toplama ve Düzenleme

Veri

Veri, çevremizdeki olayları, nesneleri ve durumları ifade eden sayı, sözcük, görüntü, ölçüm veya gözlem biçimindeki bilgi parçalarıdır. Bir sınıftaki öğrenci sayısı, en sevilen dersler, haftalık sıcaklık değerleri veya bir haftada okunan kitap sayısı birer veri örneğidir.

Tek başına bir veri çoğu zaman fazla anlam taşımaz. Birçok veri bir araya getirilip düzenli bir yapıya yerleştirildiğinde aralarındaki ilişkileri görmek kolaylaşır.

Tablo

Verileri bilgisayar ortamında düzenlemek, hesaplamak ve grafiklerle görselleştirmek için tablolama programları kullanılır. Bu programlarda satır, sütun ve hücre kavramları geçerlidir; örneğin A3, üçüncü satır ile A sütununun kesiştiği hücreyi ifade eder.

Birbiriyle ilişkili verilerin hücrelere düzenli biçimde yerleştirilmesiyle oluşan yapıya tablo denir. Bir tablo hazırlanırken genellikle ilk satır başlık satırı olarak ayrılır ve her sütunun neyi ifade ettiği bu satırda belirtilir.

Üç Temel Aşama

Veri toplama ve düzenleme çalışması üç temel aşamadan oluşur: veri toplama sürecini planlama, verileri elde etme ve verileri kullanıma hazır hâle getirme. Bu üç aşama birbirine bağlıdır; plan yapmadan veri toplamak, verileri toplamadan da tablo oluşturmak zordur.

Plansız başlanan bir çalışmada bazı veriler eksik kalabilir, bazı veriler gereksiz yere toplanabilir ve elde edilen veriler birbiriyle tutarsız olabilir.

Planlama Aşamasında Belirlenenler

Planlama aşamasında önce hangi soruya cevap arandığı belirlenir. Amaç belirlendikten sonra hangi verilere ihtiyaç duyulduğuna, verilerin kimden veya nereden elde edileceğine, hangi yöntemle toplanacağına, ne zaman ve ne kadar süreyle toplanacağına karar verilir.

Toplanan verilerin hangi biçimde kaydedileceği ve tablolama dosyasında hangi sütun başlıkları altında yer alacağı da bu aşamada düşünülür. Örneğin öğrencilerin proje puanlarını incelemek için öğrenci adı, soyadı ve proje puanı gibi alanları kapsayan bir veri yapısı planlanır.

Aynı bilginin farklı biçimlerde yazılmasına izin verilmemesi için kullanılacak ifadelerin veri toplamadan önce belirlenmesi de planın bir parçasıdır.

Planlamada Dikkat Edilecek Kurallar

Veri toplarken dürüstlük ve doğruluk ilkelerine uymak, kişilerden izin almak, kişisel bilgileri gizli tutmak ve kaynağı belirtmek gerekir. Dışarıdan alınan veriler kullanılacaksa telif hakkına ve kaynakça belirtmeye özellikle dikkat edilmelidir.

Veri Elde Etme Yöntemleri

Planlama tamamlandıktan sonra ikinci adım verileri elde etmektir. Veriler anket uygulayarak, gözlem yaparak, ölçüm yaparak, görüşme yoluyla, video veya fotoğrafla kayıt tutarak, internetteki güvenilir kaynaklardan ya da kitap, defter ve tutanak gibi belgelerden elde edilebilir.

Anket yöntemi birçok kişiden aynı tür bilgiyi kısa sürede toplamak için, gözlem bir olayı doğrudan yerinde izleyip kaydetmek için, ölçüm ise uzunluk, sıcaklık veya süre gibi sayısal verileri hassas biçimde elde etmek için kullanılır.

Yöntem Seçimi ve Güvenilirlik

Video ile veri toplamak, özellikle tekrar izlenmesi gereken durumlarda işe yarar; örneğin bir deneyin aşamaları video ile kaydedilip sonra izlenerek ölçümler tabloya aktarılabilir.

Hangi yöntemin seçileceği, toplanacak verinin türüne ve planda belirlenen amaca göre değişir. Elde edilen verilerin doğruluğu ve güvenilirliği çok önemlidir; yanlış veya eksik toplanan veriler sonraki hesaplama ve analiz adımlarının da hatalı çıkmasına yol açar.

Ham Veri

Dijital ortama aktarılan her bilgi parçasına ham veri denir. Ham veriler doğrudan kullanılmadan önce kontrol edilmesi gereken bilgilerdir.

Sayısal ve Sayısal Olmayan Veriler

Veriler ikiye ayrılır: sayısal veriler (öğrenci sayısı, sıcaklık, okuma süresi gibi ölçülebilen veya sayılabilen değerler) ve sayısal olmayan veriler (sevilen renk, tercih edilen spor dalı gibi nitelik veya kategori bildiren bilgiler). Veriler ayrıca metin, sayı, tarih veya doğru/yanlış gibi mantıksal değerler biçiminde de olabilir.

Verinin türünü bilmek önemlidir; sayısal verilerle hesaplama ve grafik oluşturma yapılabilirken sayısal olmayan verilerle gruplama ve sıralama yapılabilir.

Veri Kontrolü ve Temizleme

Elde edilen ham verilerin doğrudan kullanılması çoğu zaman doğru değildir; bu yüzden veriler kullanıma hazır hâle getirilmelidir. Bu süreçte önce veriler kontrol edilir: eksik bırakılmış, yanlış girilmiş veya birbiriyle çelişen veriler tespit edilip düzeltilir ya da tamamlanır. Tekrar eden kayıtlar da kontrol edilerek gereksiz olanlar çıkarılır.

Standart Yazım ve Veri Girişi

Aynı bilginin 'Ankara', 'ankara' ve 'ANKARA' gibi farklı biçimlerde yazılması sıralama ve arama işlemlerini yanlış sonuçlandırabileceğinden, yazım biçimi tek bir standarda getirilir. Sayısal veriler hesaplamalarda kullanılabilmesi için yalnızca sayı olarak girilmeli, birim ise sütun başlığında belirtilmelidir; tarihler de programın anlayacağı bir biçimde yazılmalıdır.

Veriler tabloya yerleştirilirken her sütuna hangi tür verinin gireceğine önceden karar verilmesi, tablonun düzenli ve okunaklı olmasını sağlar.

Sıralama

Sıralama, verileri belirli bir ölçüte göre artan veya azalan düzende dizmektir; sayısal veriler küçükten büyüğe ya da büyükten küçüğe, yazılı veriler ise alfabetik olarak sıralanabilir. Bir sütuna göre sıralama yapılırken satırın tamamının birlikte hareket etmesi gerekir, aksi hâlde veriler birbirinden ayrılıp veri bütünlüğü bozulur.

Montaj

Farklı kaynaklardan veya farklı bölümlerden elde edilen verilerin bir araya getirilerek tek ve bütünleşik bir tabloda birleştirilmesi işlemine montaj denir. Montaj yapılırken verilerin aynı biçimde, aynı sırada ve aynı tanımlarla yazılmasına dikkat edilir, aksi hâlde tabloda karışıklık ortaya çıkar.

Formül ve Fonksiyon

Veriler tabloya yerleştirildikten sonra üzerlerinde matematiksel ve mantıksal işlemler yapabilmek için formül ve fonksiyon yapılarından yararlanılır. Formül, kullanıcının hücre adreslerini ve sayıları kullanarak oluşturduğu hesaplama ifadesidir; fonksiyon ise tablolama programlarında önceden tanımlanmış, adı ve kullanım biçimi belirlenmiş hazır hesaplama kalıplarıdır. Bir hücreye formül veya fonksiyon yazmaya her zaman eşittir (=) işaretiyle başlanır.

Örneğin iki uygulama puanının ortalamasını hesaplamak için C2 hücresine =(A2+B2)/2 gibi bir formül yazılabilir.

Sık Kullanılan Fonksiyonlar

Tablolama programlarında en sık kullanılan hazır fonksiyonlar TOPLA, ORTALAMA, MAK ve MİN'dir. Beş öğrencinin matematik notları B2'den B6'ya kadar sırasıyla 75, 82, 90, 68 ve 95 olsun.

Notların toplamı için =TOPLA(B2:B6) yazılır ve 75+82+90+68+95=410 sonucu elde edilir. Ortalama için =ORTALAMA(B2:B6) yazılır ve 410/5=82 sonucuna ulaşılır. En yüksek not için =MAK(B2:B6) yazıldığında sonuç 95, en düşük not için =MİN(B2:B6) yazıldığında sonuç 68 olarak görünür.

Grafik Nedir?

Veriler kullanıma hazır hâle getirilip gerekli hesaplamalar tamamlandıktan sonra, sonuçların daha kolay anlaşılmasını sağlamak amacıyla grafiklerden yararlanılır. Grafik, sayısal verilerin sütun, çizgi veya daire (pasta) gibi görsel şekillerle ifade edilmesidir.

Grafik Türleri

Sütun grafiği farklı kategorileri karşılaştırmak için, çizgi grafiği zaman içindeki değişimi göstermek için, daire grafiği ise bir bütünün parçalarını oranlamak için kullanılır. Doğru hazırlanan bir grafik, tablodaki artış, azalış ve karşılaştırma gibi durumların tek bir bakışta görülmesini sağlar.

Grafik Oluşturma Adımları

Grafik oluşturmak için önce veri aralığı ve başlık satırı seçilir, ardından grafik türü belirlenir; grafiğe başlık ve eksen etiketleri eklenir.