Matematik 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 06 İşlemlerle Cebirsel Düşünme ve Değişimler Konu 2/3

Örüntü

Sayı ve şekil dizilerindeki düzenli ilişkileri keşfederek kuralları cebirsel ifadelerle modelleme ve ileri adımları hesaplama rehberi.

Kazanımlar

26. Hafta5 Nisan – 9 Nisan

MAT.6.2.2 Sayı ve şekil örüntülerini yorumlayabilme

  1. a Sayı ve şekil örüntülerindeki ilişkileri inceler.
  2. b İncelediği ilişkileri tablo, grafik ve sözel temsiller aracılığıyla ifade eder.
  3. c Farklı temsillerle gösterilen ilişkilerden yola çıkarak örüntülerdeki yapıları cebirsel olarak ifade eder.
6. Sınıf Matematik Şekil tablo grafik cebirsel ifade

Konu araçları6 araç

Konu bölümleri

Sayı Örüntüleri ve Cebirsel Kural

Temel Tanımlar;

  • Düzenli olarak artan veya azalan sayı dizilerine örüntü, dizideki her sayıya terim denir.
  • Örüntünün herhangi bir adımındaki sayıyı temsil etmek için **nn değişkeni** kullanılır.

Cebirsel Kural Oluşturma;

  • Ardışık terimler arasındaki sabit artış miktarı, kuraldaki nn değişkeninin katsayısıdır.
  • İstenen adımdaki terim, cebirsel kuralda nn yerine adım sayısı yazılarak bulunur.

Dikkat Artış miktarı doğrudan kuralın kendisi değil, nn değişkeninin önündeki katsayıdır.

Örnek

İlk iki terimi 5 ve 12 olan, yedizer artarak devam eden 5,12,19,26,…5, 12, 19, 26, \dots sayı örüntüsünün kuralını bularak 20. adımındaki terimini hesaplayınız.

  1. Ardışık terimler arasındaki artış miktarı 7 olduğu için nn'nin katsayısı 7'dir.
  2. 1. adım için 7⋅1−2=57 \cdot 1 - 2 = 5 olduğundan örüntü kuralı 7n−27n - 2'dir.
  3. 20. adımdaki terim için n=20n = 20 yazılır: 7⋅20−27 \cdot 20 - 2
  4. 140−2=138140 - 2 = 138 bulunur.

Şekil Örüntüleri ve Geometrik İlişkiler

Şekil Örüntüleri;

  • Şekil örüntüleri, her adımdaki eleman sayıları listelenerek sayı örüntüsüne dönüştürülür.

Çokgenlerde Açı Kuralları;

  • nn kenarlı bir çokgenin iç açıları toplamı (n−2)⋅180∘(n - 2) \cdot 180^\circ ifadesiyle hesaplanır.
  • nn kenarlı düzgün çokgenin bir iç açısı (n−2)⋅180∘n\frac{(n - 2) \cdot 180^\circ}{n} formülüyle bulunur.
  • nn kenarlı düzgün çokgenin bir dış açısı 360∘n\frac{360^\circ}{n} formülüyle hesaplanır.

Dikkat Çokgenlerin iç açıları toplamı tüm çokgenler için geçerliyken, bir iç ve dış açı formülleri yalnızca düzgün çokgenlerde uygulanır.

Örnek

Düzgün dokuzgenin bir iç açısının ölçüsü ile bir dış açısının ölçüsü arasındaki fark kaç derecedir?

  1. Düzgün dokuzgen için n=9n = 9 alınır.
  2. Bir dış açısı: 360∘9=40∘\frac{360^\circ}{9} = 40^\circ bulunur.
  3. Bir iç açısı: (9−2)⋅180∘9=7⋅20∘=140∘\frac{(9 - 2) \cdot 180^\circ}{9} = 7 \cdot 20^\circ = 140^\circ bulunur.
  4. Açılar arasındaki fark: 140∘−40∘=100∘140^\circ - 40^\circ = 100^\circ olarak hesaplanır.

Günlük Yaşam Durumlarında Örüntü Modelleri

Gerçek Yaşam Modelleri;

  • Sabit bir başlangıç ve eşit artış içeren durumlar cebirsel kural ile gösterilir.
  • Günlük yaşam modellerindeki **nn değişkeni** zamanı, adımı ya da geçen süreyi temsil eder.

Karşılaştırmalı Süreçler;

  • Farklı cebirsel kurallara sahip süreçler, nn yerine aynı değer yazılarak karşılaştırılır.
Örnek

İçinde 8 L su bulunan bir varile dakikada 3 L su akmaktadır. Varilde 22. dakikada biriken su miktarını veren cebirsel ifadeyi yazıp toplam su miktarını hesaplayınız.

  1. Dakikadaki artış miktarı 3 olduğu için nn değişkeninin katsayısı 3'tür.
  2. Başlangıçtaki 8 L sabit terim olacağından örüntü kuralı 3n+83n + 8 olur.
  3. 22. dakikadaki su miktarı için n=22n = 22 yazılır: 3⋅22+83 \cdot 22 + 8
  4. 66+8=7466 + 8 = 74 L bulunur.
Detaylı konu anlatımı

Sayı Örüntüleri ve Cebirsel Kural

Örüntü Kuralı ve Değişken

Belirli bir kurala göre düzenli olarak artan veya azalan sayı dizilerine örüntü denir. Örüntüdeki her bir sayıya terim adı verilir.

Bir örüntünün herhangi bir adımındaki sayıyı doğrudan bulmak için adım sayısı n değişkeni ile temsil edilir. Ardışık terimler arasındaki sabit artış miktarı, nn harfinin katsayısı olarak yazılır.

İlk adımdaki değeri sağlamak için bulunan çarpıma sabit bir sayı eklenir veya çıkarılır. Örneğin 7,11,15,19,23,…7, 11, 15, 19, 23, \dots dizisinde sayılar dörder dörder artmaktadır. Bu örüntünün kuralı 4n+34n + 3 cebirsel ifadesi ile gösterilir.

İleri Adımlardaki Terimleri Bulma

Cebirsel kuralı belirlenen bir örüntüde istenen terimi bulmak için adım sayısı nn yerine yazılır.

Kuralı 4n+34n + 3 olan örüntünün 90. adımındaki terimini bulmak için n=90n = 90 değeri formüle yerleştirilir. Yapılan 4⋅90+34 \cdot 90 + 3 işlemi sonucunda 90. terim 363 olarak hesaplanır.

İlk terimi 8 olan ve üçer artarak ilerleyen 8,11,14,17,20,…8, 11, 14, 17, 20, \dots örüntüsünün kuralı 3n+53n + 5 biçimindedir. Bu örüntünün 12. adımı 3⋅12+5=413 \cdot 12 + 5 = 41 değerini verir.

Şekil Örüntüleri ve Geometrik İlişkiler

Şekil Örüntülerinin Cebirsel İfadesi

Geometrik şekiller veya nesnelerle oluşturulan şekil örüntüleri, her adımda kullanılan eleman sayıları listelenerek sayı örüntüsüne dönüştürülür.

Her adımda kullanılan kibrit çöpleri incelendiğinde 1. adımda 2, 2. adımda 4, 3. adımda 6 çöp bulunuyorsa artış miktarı ikidir. Bu yapının cebirsel kuralı 2n2n olarak belirlenir ve 100. adımda 2⋅100=2002 \cdot 100 = 200 çöp kullanılır.

Benzer şekilde 1. adımda 3, 2. adımda 6, 3. adımda 9, 4. adımda 12 daire içeren bir örüntünün kuralı 3n3n biçiminde ifade edilir.

Çokgenlerde İç Açı Örüntüsü

Kenar sayısı arttıkça çokgenlerin iç açılarının toplamı belirli bir kural doğrultusunda genişler.

Üçgenin iç açıları toplamı 180∘180^\circ, dörtgenin 2⋅180∘=360∘2 \cdot 180^\circ = 360^\circ, beşgenin 3⋅180∘=540∘3 \cdot 180^\circ = 540^\circ ve altıgenin 4⋅180∘=720∘4 \cdot 180^\circ = 720^\circ değerindedir. Buradan hareketle nn kenarlı bir çokgenin iç açılar toplamı (n−2)⋅180(n - 2) \cdot 180 cebirsel ifadesi ile elde edilir.

Düzgün çokgenlerde tüm açılar eşit olduğundan, nn kenarlı bir düzgün çokgenin bir iç açısı ((n−2)⋅180)/n((n - 2) \cdot 180) / n formülüyle, bir dış açısı ise 360/n360 / n formülüyle hesaplanır.

Günlük Yaşam Durumlarında Örüntü Modelleri

Düzenli Artan Durumların Modellenmesi

Günlük hayatta sabit bir başlangıç değerine her adımda aynı miktarın eklenmesi durumu örüntü kuralı ile gösterilir.

İçinde 8 litre su bulunan bir varile dakikada 3 litre su akıtıldığında dakikalara göre biriken su miktarı 8,11,14,17,20,…8, 11, 14, 17, 20, \dots dizisini oluşturur. Bu sürecin örüntü kuralı 3n+83n + 8 cebirsel ifadesidir.

Kuralı 3n+83n + 8 olan bu varilde 22. dakikada biriken su 3⋅22+8=743 \cdot 22 + 8 = 74 litre olur. Varilin 120 litrelik hacmi göz önüne alındığında 37. dakikada 119 litre su birikirken, 38. dakikada miktar 122 litreye ulaşır ve varil taşar.

Karşılaştırmalı Süreçler

Farklı başlangıç ve artış miktarlarına sahip iki durum cebirsel kuralları üzerinden karşılaştırılabilir.

Kitap okuma yarışmasında Ahmet ilk gün 30 ve sonraki her gün 8 sayfa okuyarak 8n+228n + 22 kuralını takip eder. Serra ise ilk gün 50 ve sonraki her gün 6 sayfa okuyarak 6n+446n + 44 kuralını oluşturur.

Yirminci günün sonunda Ahmet 8⋅20+22=1828 \cdot 20 + 22 = 182 sayfa okurken, Serra 6⋅20+44=1646 \cdot 20 + 44 = 164 sayfa okumuş olur.

Konuyu anlama alıştırmaları

Sayı Örüntüleri ve Cebirsel Kural

Karşılaştır: 4n4n kuralı ile artan bir örüntü ile 4n+14n + 1 kuralı ile artan iki farklı örüntünün ortak ve farklı yönlerini adım adım incele.

Şekil Örüntüleri ve Geometrik İlişkiler

Düşün: Bir düzgün ongenin iç açıları toplamını ve bir dış açısını kenar sayısı bağıntısını kullanarak zihninde hesapla.

Günlük Yaşam Durumlarında Örüntü Modelleri

Günlük Hayattan Bul: Başlangıçta belirli bir ücreti olan ve her kullanım biriminde sabit artan bir hizmeti örüntü kuralı şeklinde ifade et.

Özet

  • Örüntü: Sayıların veya şekillerin belirli bir kurala göre düzenli olarak sıralanmasıdır.
  • Terim: Bir örüntü dizisinde yer alan her bir sayısal değerdir.
  • Adım Değişkeni: Örüntüde terimin bulunduğu sıra numarasını belirten n harfidir.
  • Örüntü Kuralı: Bir örüntünün herhangi bir adımındaki sayıyı n cinsinden veren cebirsel ifadedir.
  • Artış Miktarı: Örüntü kuralı yazılırken n değişkeninin çarpıldığı katsayı değeridir.
  • İç Açılar Toplamı Kuralı: Kenar sayısı n olan bir çokgenin iç açıları toplamını veren (n - 2) . 180 ifadesidir.
  • Düzgün Çokgen Dış Açısı: n kenarlı bir düzgün çokgende bir dış açıyı veren 360 / n bağıntısıdır.
  • Model Terim Değeri: Kuraldaki n yerine adım sayısı yazılarak ulaşılan sayısal sonuçtur.

Düşün ve yorumla

Sence biriktirilen parayı veya tüketilen bir kaynağı hesaplarken tek tek toplamak yerine örüntü kuralı kullanmak günlük planlarımızı nasıl etkiler?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.