Türkçe 6. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Farklı Dünyalar Konu 6/8

Ünsüz Ses Olayları: Yumuşama, Benzeşme, Türeme ve Kaynaştırma

Farklı Dünyalar temasında yer alan ünsüz ses olaylarını yumuşama, benzeşme, türeme ve kaynaştırma kurallarıyla keşfederek dilimizin ses zenginliğini öğreniyoruz.

Kazanımlar

17. Hafta11 Ocak – 15 Ocak

T.Y.6.21 Yazım kuralları ve noktalama işaretlerini uygulayabilme

  1. a Yazım kurallarını uygular.
  2. b Noktalama işaretlerini uygun biçimde kullanır.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Sert Ünsüzlerin Yumuşaması

Sert seslerin oluşturduğu telaffuz zorluğunu gidererek konuşma ve yazma kolaylığı sağlamak amacıyla uygulanır.

Yumuşama kuralı ve değişen sesler;

  • p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşar.
  • Sert ünsüzler yumuşayarak sırasıyla b, c, d, ğ seslerine dönüşür.
  • Bu ses olayına ünsüz yumuşaması veya ünsüz değişimi adı verilir.

Yazıda dikkat edilecek durumlar;

  • Özel isimlerin sonundaki sert ünsüzler yazıda korunur ve kesme işareti sonrasında yumuşama gösterilmez.

Dikkat Özel isimlerde yumuşama telaffuzda yapılsa bile yazıda kesinlikle gösterilmez.

Sert Ünsüzlerin Benzeşmesi

Benzeşme kuralı ve değişen sesler;

  • f, s, t, k, ç, ş, h, p sert ünsüzleriyle biten kelimelere gelen yumuşak ünsüzler sertleşir.
  • Ekin başındaki c, d, g yumuşak ünsüzleri sertleşerek ç, t, k seslerine dönüşür.
  • Bu ses olayı ünsüz benzeşmesi veya ünsüz sertleşmesi olarak adlandırılır.
  • Sert ünsüzler akılda kolay kalması için fıstıkçı şahap şeklinde kodlanır.

Sayı ve tarihlerde uygulama;

  • Okunuşunun son harfi sert ünsüz olan sayılara getirilen eklerde benzeşme kuralı uygulanır.

Ünsüz Türemesi

Arapçadan dilimize geçen bazı tek heceli kelimelerde ek alma veya birleşme sırasında ortaya çıkar.

Türeme kuralı ve oluşumu;

  • Ünlüyle başlayan ek alan veya birleşen kelimenin sonundaki ünsüz harf ikizleşerek tekrarlanır.
  • Kelimenin sonunda aynı ünsüzün ortaya çıkması durumuna ünsüz türemesi denir.
  • Bu ses olayı sıklıkla etmek ve olmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik kelimelerde görülür.

Dikkat Sessiz kelimesinde olduğu gibi kök sonu ile ekin başındaki aynı ünsüzün yan yana gelmesi ünsüz türemesi değildir.

Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçe kelimelerin yapısında iki ünlü harfin yan yana gelememesi kuralına dayanır.

Kaynaştırma kuralı ve yardımcı sesler;

  • Ünlüyle biten kelimelere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde araya y, s, ş, n ünsüzleri girer.
  • Araya girerek köprü görevi gören bu harflere kaynaştırma ünsüzleri veya yardımcı ses denir.
  • Kaynaştırma harfleri zihinde kolay tutulabilmesi amacıyla yaşasın kelimesinin ünsüzleriyle şifrelenir.

Dikkat İkinci tekil şahıs iyelik eki olan -n harfi ile kaynaştırma ünsüzü olan n birbiriyle karıştırılmamalıdır.

Detaylı konu anlatımı

Sert Ünsüzlerin Yumuşaması

Türkçede sert ünsüzlerden p, ç, t, k ile biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, kelime sonundaki sert ünsüzler yumuşayarak b, c, d, ğ seslerine dönüşür. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması veya ünsüz değişimi denir.

Bu kural konuşma ve yazma kolaylığı sağlar. Kelimelerin sert seslerle biten sert yapısı, ünlülerin etkisiyle daha yumuşak ve akıcı bir hâl alır.

Örnekler:

* Mısır gezisinde gördüğümüz o tarihî geçidi (geçit-i) unutamadık.

* Danimarka'nın yeşil ovalarında bir ağacın (ağaç-ın) gölgesinde dinlendik.

* Sıcak ülkelerin müzik kültürünü anlatan bu kitabı (kitap-ı) çok sevdik.

* Bangladeş'teki yüzen okulun uzaklığı (uzaklık-ı) çocukları yıldırmıyor.

Dikkat: Özel isimlerin yazımında ünsüz yumuşaması kuralı söylenirken uygulansa da yazıda gösterilmez. Özel ismin sonundaki sert ünsüz korunur ve ek kesme işaretiyle ayrılır.

Doğru: Zonguldak'a doğru yola çıktık.

Yanlış: Zonguldağa doğru yola çıktık.

Sert Ünsüzlerin Benzeşmesi

Türkçede sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye yumuşak ünsüzlerden c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşerek ç, t, k seslerine dönüşür. Bu ses olayına ünsüz benzeşmesi veya ünsüz sertleşmesi denir.

Sert ünsüzlerin akılda daha kolay kalması için bu harfler "fıstıkçı şahap" şeklinde kodlanır. Kelime bu harflerden biriyle bitiyorsa gelen ek mutlaka sertleşmelidir.

Örnekler:

* Sibirya'daki göçebe okulda eğitim alan çocuklar soğuk havada sınıftan (sınıf-dan) neşeyle çıktı.

* İspanya'nın tarihî sokaklarında bir sokakçı (sokak-cı) yerel ezgiler çalıyordu.

* Eskimo çocukları kış gecelerinde gökyüzünü izlemek için yüksekte (yüksek-de) buluştu.

* Danimarka ovalarında koşan çalışkan (çalış-gan) çocuklar şarkı söylüyordu.

Dikkat: Sayılara ve tarihlere getirilen eklerde de ünsüz benzeşmesi kuralına uyulması gerekir. Sayının okunuşunun son harfi sert ünsüzle bitiyorsa ek sertleşmelidir.

Doğru: Saat 15.00'te tören başladı.

Yanlış: Saat 15.00'de tören başladı.

Ünsüz Türemesi

Türkçede bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya başka bir kelimeyle birleştiğinde kelimenin sonundaki ünsüz harf tekrarlanır. Bu ses olayına ünsüz türemesi denir.

Bu durum genellikle dilimize Arapçadan geçmiş bazı tek heceli kelimelerde görülür. Kelime tek başına tek ünsüzle biterken, ek aldığında veya yardımcı fiille birleştiğinde ünsüz sayısı ikiye çıkar.

Örnekler:

* Zorlu coğrafyalarda okumaya çalışan çocukların azmini tüm kalbimizle hissediyoruz (his-etmek).

* Farklı kültürleri tanımak isteyen gezginlerin hatalarını her zaman affederiz (af-etmek).

* Eskimo masalındaki kahramanların Ay'ı yakalama hakkı (hak-ı) olduğunu düşündüler.

* Yeni bir ülkeyi keşfetmenin hazzı (haz-ı) insanı her zaman mutlu eder.

Dikkat: Kökü ünsüzle biten bir kelimeye aynı ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde ünsüz türemesi gerçekleşmez. Bu durum sadece kök ve ekin yan yana gelmesidir.

Doğru: sessiz (ses-siz -> Kelimenin kökü 'ses', aldığı ek '-siz'dir. Burada ünsüz türemesi yoktur.)

Kaynaştırma Ünsüzleri

Türkçede iki ünlü harf yan yana gelmez. Ünlü harfle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, iki ünlünün arasına y, s, ş, n yardımcı ünsüzleri girer. Bu ses olayına kaynaştırma veya yardımcı ses kullanımı denir.

Kaynaştırma harfleri "yaşasın" kelimesindeki ünsüzlerle kolayca hatırlanabilir. Bu harfler kelime kökü ile ek arasında köprü görevi görür.

Örnekler:

* Mısır'ın tarihî doğası (doğa-s-ı) turistleri her mevsim büyülemeyi başarıyor.

* Farklı ülkeleri keşfetmek için ikişer (iki-ş-er) kişilik gruplar oluşturduk.

* Danimarka ovalarındaki çocukların sesini (ses-i-n-i) rüzgâr uzaklara taşıyordu.

* Gezgin, yeni rotasını belirlemek için haritayı masaya (masa-y-a) serdi.

Dikkat: İyelik eki olan "-n" ile kaynaştırma harfi olan "n" karıştırılmamalıdır. Kelimenin kime ait olduğuna bakılarak bu ayrım yapılır.

Doğru: Senin evini (ev-in-i -> "n" harfi ikinci tekil şahıs iyelik ekinin parçasıdır, kaynaştırma değildir.) çok beğendim.

Doğru: Onun evini (ev-i-n-i -> "n" harfi üçüncü şahıs iyelik ekinden sonra gelen kaynaştırma ünsüzüdür.) çok beğendim.

Konuyu anlama alıştırmaları

Sert Ünsüzlerin Yumuşaması

Dene: "Sıcak ülkelerin yerel yemeklerini tatmak için bu mutfakı ziyaret ettik." cümlesindeki yazım hatasını ünsüz yumuşaması kuralına göre düzeltiniz.

Sert Ünsüzlerin Benzeşmesi

Karşılaştır: "Ağaçtan dökülen yapraklar" ifadesindeki ses olayı ile "yurttan gelen haberler" ifadesindeki ses olayını karşılaştırarak hangi kelimelerde ünsüz benzeşmesi olduğunu belirleyiniz.

Ünsüz Türemesi

Düşün: "Sırrını kimseye söyleme." cümlesindeki "sırrını" kelimesinde gerçekleşen ses olayını ve bu olayın neden kaynaklandığını düşününüz.

Kaynaştırma Ünsüzleri

Günlük Hayattan Bul: "Bahçedeki masanın örtüsü" ifadesinde yer alan kaynaştırma ünsüzlerini bularak hangi harflerin araya girdiğini belirtiniz.

Özet

  • Ünsüz Yumuşaması: Sert ünsüzle biten kelimelerin ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşak ünsüze dönüşmesidir.
  • Ünsüz Benzeşmesi: Sert ünsüzle biten kelimelerin yumuşak ünsüzle başlayan ekleri sertleştirmesidir.
  • Ünsüz Türemesi: Kelimelerin ek alırken veya birleşirken sonundaki ünsüz harfin ikizleşmesidir.
  • Kaynaştırma Ünsüzleri: Ünlüyle biten kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde araya giren yardımcı seslerdir.
  • Özel İsimlerde Yumuşama: Özel isimlerde yumuşama telaffuz edilse bile yazıda kesinlikle gösterilmez.
  • Sayılara Gelen Ekler: Rakamlara gelen eklerde de son sesin sertliğine göre benzeşme kuralı uygulanır.

Düşün ve yorumla

Sence dildeki ses olayları konuşma ve yazma kolaylığı sağlamak dışında, dillerin kendilerine özgü melodisini ve ritmini nasıl etkiler?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.