Geçiş ve Bağlantı İfadeleri

Düşüncenin Yönünü Değiştiren Sözcükler

Konuşurken veya yazarken bazen olumlu bir düşünceden olumsuz bir düşünceye ya da olumsuz bir durumdan olumlu bir duruma geçeriz. Birbirine zıt iki düşünceyi bağlamak ve düşüncenin yönünü değiştirmek için zıtlık bildiren geçiş ifadeleri kullanılır.

Bu işlevi üstlenen en yaygın ifadeler ama, fakat, lakin, ancak, oysaki, hâlbuki, ne var ki ve rağmen sözcükleridir. Bu sözcükler, ilk cümlede verilen durum ile ikinci cümlede verilen durum arasında bir karşıtlık, beklenmeyen bir sonuç veya engel bulunduğunu bildirir.

• Parkta buluşmak üzere sözleştik ama hava aniden yağınca buluşamadık. (Olumlu bir beklentiden olumsuz bir sonuca geçildi)
• Sınıf başkanlığı seçiminde çok heyecanlıydı fakat konuşmasını başarıyla tamamladı. (Olumsuz bir durumdan olumlu bir sonuca geçildi)
• Arkadaşım mesajı görmediğini söyledi, oysaki yarım saat önce çevrim içiydi. (Söylenen ile gerçek durum arasındaki karşıtlık belirtildi)
• Okul temsilcisiyle konuşmak istedim, ne var ki teneffüs zili çok çabuk çaldı. (İsteğin gerçekleşmesini engelleyen durum aktarıldı)

Dikkat

Ama, fakat ve ancak sözcükleri aynı anlama gelecek şekilde birbirinin yerine kullanılabilir. Bu ifadelerin iki yanındaki yargılar arasında mutlaka bir karşıtlık ya da beklenmedik bir durum bulunmalıdır. Birbirini destekleyen, aynı yönde iki yargı zıtlık bildiren ifadeyle bağlanmaz.

Gerekçe ve Netice Bildiren Bağlantılar

Bir eylemin hangi gerekçeyle gerçekleştiğini ya da ortaya çıkan bir olayın neye yol açtığını anlatırken sebep ve sonuç bildiren ifadeler kullanılır. Bu ifadeler olaylar arasındaki mantıksal bağı kurmamızı sağlar.

İletişimde en çok tercih edilen sebep-sonuç ifadeleri çünkü, bu yüzden, bu nedenle, bundan dolayı ve dolayısıyla sözcükleridir. Bu sözcükler cümlenin dizilişine göre sebep ve sonucun yerini belirler.

• Grup çalışmasına zamanında katılamadım çünkü servisimiz trafikte kaldı. (Önce sonuç, sonra sebep açıklandı)
• Dinleyicilere empatiyle yaklaştı, bu yüzden herkes onu ilgiyle dinledi. (Önce sebep, sonra sonuç belirtildi)
• Hafta sonu şiddetli kar yağdı, dolayısıyla planlanan voleybol maçı ertelendi. (Yağışın yol açtığı sonuç bağlandı)

Dikkat

Çünkü bağlacından sonra her zaman olayın sebebi (gerekçesi) gelir. Bu yüzden, bu nedenle ve dolayısıyla ifadelerinden sonra ise ortaya çıkan sonuç gelir. Birbiri yerine kullanılırken cümlelerin sırasına dikkat edilmelidir.

Hedef ve Koşul Bildiren Yapılar

İletişimde yapılan bir eylemin hangi hedefe yönelik olduğunu veya bir durumun hangi kritere bağlı olarak gerçekleşeceğini belirtmek için amaç ve şart bildiren ifadeler kullanılır.

Amaç bildiren ifadeler, bir eylemin ulaşmak istediği gayeyi aktarır. Cümlelerde bu anlam çoğunlukla için, üzere, amacıyla ve maksadıyla sözcükleriyle kurulur.

Şart (koşul) bildiren ifadeler ise bir olayın gerçekleşmesinin başka bir durumun varlığına bağlı olduğunu anlatır. Bu anlam eğer, şayet, -se / -sa eki ve şart işlevinde kullanılan mı / mi edatıyla sağlanır.

• Etkili bir iletişim kurmak için karşımızdakini yargılamadan dinlemeliyiz. (Eylemin hedeflenen amacı belirtildi)
• Yarın sabah geri getirmek üzere arkadaşımın boya kalemlerini ödünç aldım. (Kalemlerin hangi amaçla alındığı açıklandı)
• Eğer sınıf kurallarına hep birlikte uyarsak derslerimiz çok daha verimli geçer. (Verimli ders işlenmesi kurallara uyma şartına bağlandı)
• Bizimle konuşacak ise elindeki telefonu bir kenara bıraksın. (Konuşmanın gerçekleşmesi telefonun bırakılması şartına bağlandı)

Dikkat

İçin ifadesinin amaç mı yoksa sebep mi bildirdiğini anlamak için yerine amacıyla sözcüğü getirilir. Eğer cümle anlamlı oluyorsa amaç-sonuç, anlamsız olup yerine nedeniyle getirilebiliyorsa sebep-sonuç cümlesidir.

Metin İçi Anlam Akışını Sağlama

Yazılı veya sözlü anlatımda cümleleri birbirine bağlarken bağlamın gerektirdiği ifadeyi seçmek gerekir. Yanlış seçilen bir bağlantı ögesi cümlenin anlam akışını bozar ve anlatım kusuruna neden olur.

Bağlantı ifadeleri metin içinde sadece zıtlık veya gerekçe bildirmez; aynı zamanda düşünceyi destekleyebilir veya anlatılanları özetleyebilir. Hatta, üstelik, ayrıca gibi ifadeler anlatımı güçlendirirken; kısacası, özetle, sonuç olarak gibi ifadeler anlatılanları toparlar.

İki yargıyı birleştirirken önce cümleler arasındaki anlam ilişkisi (zıtlık, neden, amaç, koşul veya destekleme) belirlenmeli, ardından bu anlama tam uyan ifade seçilmelidir.

• Doğru: Hazırladığı sunum çok beğenildi, üstelik öğretmeninden de övgü aldı. (İkinci yargı ilkiyle uyumlu ve onu destekliyor)
• Yanlış: Hazırladığı sunum çok beğenildi, ancak öğretmeninden de övgü aldı. (Birbirini destekleyen iki yargı arasında zıtlık ifadesi kullanılamaz)
• Doğru: Bütün gün ödevlerini yaptı, odasını toparladı; kısacası vaktini çok iyi değerlendirdi. (Önceki yargılar özetlendi)

Dikkat

Cümleleri birleştirirken boşluğun hemen öncesindeki ve sonrasındaki yargıların olumlu ya da olumsuz yönleri mutlaka tartılmalıdır. Anlamca birbiriyle çelişmeyen iki durumu ama, lakin, fakat gibi ifadelerle bağlamak anlatımı bozar.