Fen Bilimleri 7. Sınıf Konu anlatımı

Ünite 03 Vücudumuzdaki Sistemler Konu 2/4

Dolaşım Sistemi

Kalp, damarlar ve kanın yapısını keşfederek kan dolaşımının işleyişini, kan bağışının önemini ve dolaşım sağlığını öğrenin.

Kazanımlar

12. Hafta7 Aralık – 11 Aralık

FB.7.3.3 Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme

a Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organların niteliklerini tanımlar.
b Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organları model üzerinde inceleyerek gözlem verilerini kaydeder.
c Dolaşım sistemini oluşturan yapı ve organların görevlerini açıklar.

Konu araçları7 araç

Konu bölümleri

Dolaşım Sisteminin Yapısı ve Kalp

Hücrelerin gereksinim duyduğu maddelerin iletilmesi ve atıkların uzaklaştırılması dolaşım sistemiyle gerçekleşir.

Dolaşım sistemi; kalp, kan ve damarlardan oluşan bir yapı bütünüdür.
Hücrelere oksijen, besin ve hormon taşırken karbondioksit ile atık maddeleri uzaklaştırır.
Göğüs boşluğundaki kalp, özel kas dokusu sayesinde kasılıp gevşeyerek kanı damarlara pompalar.
Kanın atardamar duvarına yaptığı vuru etkisinin parmak uçlarıyla hissedilmesine nabız denir.
Sağlıklı yetişkinlerde dinlenme durumundaki nabız sayısı dakikada 60-100 atımdır.

Kan Damarları ve Kan Dolaşımı Çeşitleri

Damar çeşitleri;

Atardamar, kanı kalpten götürür; akciğer atardamarı hariç oksijence zengin temiz kan taşır.
Toplardamar, kanı kalbe getirir; akciğer toplardamarı hariç oksijence fakir kirli kan taşır.
Kılcal damar, atardamar ile toplardamarı bağlayarak hücrelerle kan arasında madde ve gaz alışverişini sağlar.

Dolaşım çeşitleri ve bilginler;

Küçük kan dolaşımı, kirli kanı akciğerlerde oksijence temizleyip kalbin sol tarafına getirir.
Küçük kan dolaşımını tıp tarihinde ilk kez İbnü'n Nefîs keşfetmiştir.
Büyük kan dolaşımı, temiz kanı tüm vücuda dağıtarak dokulara besin ve oksijen ulaştırır.
William Harvey 1628'de kan dolaşımını açıklamış, Marcello Malpighi mikroskopla kılcal damarları incelemiştir.

Dikkat Akciğer atardamarı kirli kan taşırken, akciğer toplardamarı temiz kan taşır.

Kanın Yapısı ve Görevleri

Kanın bileşenleri;

Kanın sıvı olan kan plazması kısmının yüzde doksanı sudan oluşur ve çözünmüş maddeleri taşır.
Sayıca en fazla olan alyuvarlar, kana kırmızı rengini verir ve oksijen ile karbondioksit taşır.
Çekirdekli olan akyuvarlar, vücudu mikroplara karşı korur ve hastalık anında sayıları belirgin biçimde artar.
Kan pulcukları, yaralanmalarda kanın pıhtılaşmasını sağlayarak kan kaybını önler.

Dikkat Kan pulcukları pıhtılaşmayı sağlarken, mikroplara karşı savunmayı akyuvarlar gerçekleştirir.

Kan Bağışı ve Toplumsal Dayanışma

Kan bağışı ve şartları;

Gönüllü kan bağışı, hastaların acil kan ihtiyacını karşılayarak toplumsal dayanışma ve yardımlaşmayı güçlendirir.
Ülkemizde güvenli kan temini ve kan bağışı organizasyonunu Türk Kızılay yürütmektedir.
Sağlık sorunu olmayan, 18-65 yaş aralığında ve en az 50 kilogram ağırlığındaki kişiler kan bağışı yapabilir.

Organ bağışı esasları;

18 yaşını doldurmuş ve akli dengesi yerinde olan bireyler organ bağışı yapabilir.
Organ naklinde cinsiyet, ırk ve din ayrımı yapılmaz; tıbbi aciliyet ile doku uyumu dikkate alınır.

Dolaşım Sisteminin Sağlığı

Sağlıklı yaşam ve beslenme;

Dolaşım sağlığı için uyku süresi çocuklarda günde 8-10 saat, yetişkinlerde 7-9 saat olmalıdır.
Yeterli su tüketilmeli; taze sebze, meyve ve zeytinyağı tercih edilip doymuş yağ ile tuz kısıtlanmalıdır.

Zararlı etkenler ve egzersiz;

Sigara ve alkol kullanımı damar duvarlarına doğrudan zarar vererek kalp rahatsızlıklarına zemin hazırlar.
Teknoloji bağımlılığına bağlı hareketsizlik dolaşımı olumsuz etkilerken, düzenli egzersiz kan akışını hızlandırır.

Detaylı konu anlatımı

Dolaşım Sisteminin Yapısı ve Kalp

Dolaşım Sistemi

Vücudun ihtiyaç duyduğu oksijen, besin maddeleri ve hormonların hücrelere taşınmasını sağlayan yapı bütününe dolaşım sistemi denir. Hücrelerde yaşamsal faaliyetler sonucu oluşan karbondioksit ve zararlı atık maddeler bu sistem aracılığıyla vücuttan uzaklaştırılır.

Dolaşım sistemi kalp, kan ve damarlardan meydana gelir.

Kalp

Kalp, özel kas dokusundan oluşan ve göğüs boşluğunda yer alan hayati bir organdır. Kasılıp gevşeme hareketi yaparak kanın damarlar içerisinde kesintisiz bir biçimde dolaşmasını sağlar.

Nabız

Kalp kaslarının kasılıp gevşemesi sırasında kanın atardamar duvarına yaptığı vuru etkisinin parmak uçlarıyla hissedilmesine nabız adı verilir.

Sağlıklı yetişkin bireylerde dinlenme durumundaki nabız sayısı genellikle dakikada 60 ile 100 atım aralığındadır.

Kan Damarları ve Kan Dolaşımı Çeşitleri

Damar Çeşitleri

Kalpten çıkan kanı organlara taşıyan damarlara atardamar denir. Akciğer atardamarı hariç vücuttaki tüm atardamarlar oksijence zengin temiz kan iletir.

Vücuttan toplanan kanı kalbe getiren damarlara toplardamar adı verilir. Akciğer toplardamarı hariç tüm toplardamarlar oksijence fakir kirli kan taşır.

Atardamarlar ile toplardamarları birbirine bağlayan mikroskobik damarlara kılcal damar denir. Kılcal damarlar, kan ile çevre hücreler arasındaki madde ve gaz alışverişini sağlar.

Küçük Kan Dolaşımı

Kalbin sağ tarafındaki kirli kanın akciğer atardamarıyla akciğerlere ulaşıp temizlendikten sonra akciğer toplardamarıyla kalbin sol tarafına dönmesine küçük kan dolaşımı denir. Bu dolaşımın temel amacı kanı oksijen yönünden zenginleştirmektir.

Küçük kan dolaşımını tıp tarihinde ilk kez keşfeden bilim insanı İbnü'n Nefîs'tir.

Büyük Kan Dolaşımı

Kalbin sol tarafındaki oksijence zengin temiz kanın atardamarlarla tüm vücuda dağılması ve kirlenen kanın toplardamarlarla kalbin sağ tarafına dönmesine büyük kan dolaşımı denir. Bu dolaşımın temel amacı dokulara besin ve oksijen taşımaktır.

Bilim insanı William Harvey 1628 yılında kan dolaşımını açıklamış, Marcello Malpighi ise mikroskop yardımıyla kılcal damarları gözlemlemiştir.

Kanın Yapısı ve Görevleri

Kan Plazması

Kanın sıvı olan zemin kısmına kan plazması adı verilir. Plazmanın yaklaşık yüzde doksanlık bölümünü su oluşturur ve içerisinde çözünmüş besin ile atık maddeler taşınır.

Alyuvarlar

Kana kırmızı rengini veren ve kanda sayıca en fazla bulunan hücrelere alyuvar denir. Alyuvarlar, solunum gazları olan oksijen ve karbondioksitin taşınmasında görev alır.

Akyuvarlar

Beyaz renkli ve belirgin çekirdeğe sahip olan savunma hücrelerine akyuvar denir. Vücudu mikroplara ve enfeksiyonlara karşı korurlar; hastalık anında sayıları belirgin şekilde yükselir.

Kan Pulcukları

Damar zedelenmelerinde pıhtı oluşumunu sağlayan hücre parçalarına kan pulcukları denir. Yaralanma esnasında hasarlı bölgede kümelenerek kan kaybının önüne geçerler.

Kan Bağışı ve Toplumsal Dayanışma

Kan Bağışının Önemi

Ameliyatlar, kazalar veya kan hastalıkları sebebiyle acil kana gereksinim duyan kişilere sağlıklı bireylerin gönüllü olarak kan vermesine kan bağışı denir. Kan bağışı, zor zamanlarda ortak sorunların çözülmesini sağlayarak toplumsal dayanışma ve yardımlaşmayı güçlendirir.

Ülkemizde güvenli kan temini ve bağış organizasyonu Türk Kızılay tarafından yürütülmektedir.

Kan Bağışı Koşulları

Kan bağışında bulunacak kişilerin 18 ile 65 yaş aralığında olması ve en az 50 kilogram ağırlığında bulunması gerekir. Ayrıca bağışçının bulaşıcı veya ağır bir sağlık sorununun olmaması zorunludur.

Organ Bağışı Esasları

Kişinin hayattayken kendi iradesiyle veya vefatı sonrası ailesinin onayıyla doku ve organlarını bağışlamasına organ bağışı denir. On sekiz yaşını doldurmuş ve akli dengesi yerinde olan her birey bağışçı olabilir.

Organ naklinde cinsiyet, ırk, din ve maddi durum ayrımı yapılmaz; yalnızca tıbbi aciliyet ile kan ve doku uyumu dikkate alınır.

Dolaşım Sisteminin Sağlığı

Dolaşım Sağlığını Destekleyen Faktörler

Kalp ve damar sağlığını korumak için çocukların günde 8-10 saat, yetişkinlerin ise 7-9 saat düzenli uyuması gereklidir. Yeterli miktarda su tüketimi damarlardaki akışkanlığı destekler.

Beslenmede taze meyve, sebze, tam tahıllar ve zeytinyağı tercih edilmelidir. Aşırı şeker, tuz ve doymuş yağ tüketimi damar yapısını bozarak tansiyon ve kalp rahatsızlıklarına zemin hazırlar.

Hareketsizlik ve Zararlı Alışkanlıklar

Sigara ve alkol kullanımı damar duvarlarına doğrudan zarar vererek kalp rahatsızlığı riskini artırır.

Teknoloji bağımlılığı sebebiyle uzun süre ekran başında hareketsiz kalmak kan dolaşımını olumsuz etkiler. Düzenli spor ve yürüyüş yapmak kan dolaşımını hızlandırır, organlara giden oksijeni artırır ve stresi azaltır.

Konuyu anlama alıştırmaları

Dolaşım Sisteminin Yapısı ve Kalp

Dene: İşaret ve orta parmakları bileğin iç kısmına hafifçe bastırarak kalp atışlarını hissetmeye çalışınız. Dinlenme anındaki atım hızı ile merdiven çıktıktan sonraki atım hızını zihninizde karşılaştırınız.

Kan Damarları ve Kan Dolaşımı Çeşitleri

Karşılaştır: Küçük kan dolaşımı ile büyük kan dolaşımının başladığı ve bittiği kalp bölümlerini temel amaçları açısından kıyaslayınız.

Kanın Yapısı ve Görevleri

Hayal Et: Bir iğne batması sonucu damar duvarında delik açıldığını ve mikropların içeri sızdığını, bu anda kan pulcukları ile akyuvarların üstlendiği görev paylaşımını zihninizde canlandırınız.

Kan Bağışı ve Toplumsal Dayanışma

Sen Olsan?: Kan bağışı kampanyası yürüten bir ekibin başında olsaydınız, düzenli bağışın toplumsal dayanışma üzerindeki etkisini vurgulamak için nasıl bir çağrı yapardınız?

Dolaşım Sisteminin Sağlığı

Günlük Hayattan Bul: Günlük yaşamda dolaşım sistemini yoran hareketsiz anları saptayıp bunların yerine kalp sağlığını koruyacak hangi pratik adımların konulabileceğini değerlendiriniz.

Özet

Dolaşım sistemi: Besin ve oksijeni hücrelere taşıyıp zararlı atıkları uzaklaştıran organlar bütünüdür.
Kalp: Kasılıp gevşeme hareketleriyle kanın damarlarda sürekli dolaşmasını sağlayan kaslı organdır.
Nabız: Kalbin atışıyla kanın atardamar duvarına yaptığı vuru etkisinin parmaklarla hissedilmesidir.
Atardamar: Akciğer atardamarı hariç kalpten vücuda oksijence zengin temiz kan taşıyan damardır.
Toplardamar: Akciğer toplardamarı hariç vücuttan kalbe oksijence fakir kirli kan getiren damardır.
Kılcal damar: Atardamar ile toplardamarı bağlayarak dokularda madde alışverişini gerçekleştiren ince damardır.
Küçük kan dolaşımı: Kalpteki kirli kanın akciğerlerde oksijence temizlenip kalbe geri dönmesi sürecidir.
Büyük kan dolaşımı: Kalpteki temiz kanın tüm vücuda dağıtılıp kirlendikten sonra kalbe dönmesidir.
Alyuvar: Kanda oksijen ve karbondioksit gazlarını taşıyan, kırmızı renkli en çok bulunan hücredir.
Akyuvar: Vücudu mikroplara karşı savunan ve enfeksiyon durumunda sayısı artan beyaz kan hücresidir.
Kan pulcukları: Damar hasarlarında kanın pıhtılaşmasını sağlayarak aşırı kan kaybını engelleyen parçalardır.
Kan bağışı: Sağlıklı bireylerin acil ihtiyaç sahipleri için gönüllü biçimde kan vermesi işlemidir.

Düşün ve yorumla

Sence kan bağışının toplumdaki dayanışma ve güven duygusunu pekiştirmesindeki en belirleyici etken nedir?

…soru

Kavrama testi

Ne kadar anladın?

Kavrama testiyle kendini dene. Yarım bıraktığın test kaldığın yerden devam eder.